# Ичӧтӧсь пасйӧдъяс

Владимир Цивунин

"А ми синъяссӧ кок улӧ лэдзам да сӧмын нурбыльтам вомгорулас..."

Кор быттьӧ сынӧдыс оз тырмы


1972-ӧд воын, гожӧмнас, ми кайл╕м коми кывбуралысь Владимир Поповлӧн чужан сиктӧ Кыдзкар (кодлӧн мӧд ним, рочӧн кӧ, Брыкаланск) гӧститыштны сылӧн мамыс Александра Фёдоровна дорын да вуграсьны. Миян пӧвстын вӧл╕ кык верстьӧ морт ачыс Владимир Попов да сылӧн медматысса ёрт, менам бать, Иван Цивунин. Найӧ бура сёрнит╕сны комиӧн, а ми, куим карса велӧдчысь-школьник Витя Попов, Сергей Жеребцов да ме, та кадӧ эгӧ вермӧй прӧста варовитны, роч кывйӧн кындзи. А став йӧз миян гӧгӧр сӧмын комиӧн сёрнитӧны. Мунам вӧл╕ куимӧн сиктт╕, а кутшӧмкӧ пӧч и юасьӧ: кытысь пӧ т╕, зонкаяс, кыдзи оланныд да кытчӧ пӧ мунанныд, а ми синъяссӧ кок улӧ лэдзам да сӧмын нурбыльтам вомгорулас: «Вуграсьны». Дзик ӧти кыв вӧл╕ и сюркнял╕м пель сайӧ. А унджыксӧ нинӧм и огӧ кужӧй шуны. «Чери», «юква», «нидзув», «джуджыд-ляпкыд», «пыж», «керка» да нӧшта неуна кыв сӧмын и тӧдам, да та понда ас костын сӧмын рочӧн и варовитам. Но сиктса йӧзкӧд ӧта-мӧднымӧс кыдзкӧ тай гӧгӧрвоам жӧ, да мый сэсся.


Ӧтчыд Сергей неуна висьмышт╕с кӧнкӧ кынмӧма ю вылын ли мый ли. Температура кайис да, корисны врачӧс. Бурдӧдысь, том ань, локт╕с кывзышт╕с висьысьӧс, температурасӧ мерайт╕с, мыйкӧ да мыйкӧ юасьышт╕с, тшӧкт╕с кутшӧмкӧ лекарство юны да сэсся мун╕с. Мӧд луннас бара пырис миян дорӧ висьысь ради: мый пӧ да кыдз. Да бурджык, вочавидзам, пӧшти ставыс бур нин. Неуна сыкӧд сёрнитышт╕м, да с╕йӧ мун╕с. Коймӧд лунас бара жӧ локтӧ и бара: кыдзи да мый. И тадзи быд лун, весиг кор миян «висьысьным» ньӧти эз висьмы нин.


А тыдовтчис со мый. Тайӧ том ань, врачыс, водзджыксӧ тшӧтш жӧ вӧл╕ карса олысьӧн да нӧшта на и роч. Комиӧн с╕йӧ «сёрнит╕с» миян моза жӧ зэв лёка да сьӧкыда. И удит╕с зэв ёна гажтӧмтчины прӧста роч сёрниысь. Та вӧсна и волывл╕с миян дорӧ, медым кӧть неуна варовитыштны микӧд ас кывйӧн быттьӧ сӧстӧм да кокни сынӧдӧн лолалыштны.


Со кыдз вӧл╕. А ӧн╕ ог и тӧд, кыдзи ӧн╕я кадӧ сиктъяснымӧс лоӧ оз мойви кӧнкӧ, аслам кар кындзи, овлывлыны. Сӧмын тӧда, мый Коми мулӧн юркарын ковмас с╕дз жӧ кытчӧкӧ мӧдӧдчины, кутшӧмкӧ торъя инӧ шуам, «Ордым» небӧг лавкаӧ, либӧ нӧшта кутшӧмкӧ татшӧм жӧ местаӧ, медым кӧть чолӧмасьны комиӧн да некымын коми кыв кывзыны. А ывлаас зэв шоча кывзыштан. Кыдзкӧ тайӧ и абу эськӧ гажаа. Быттьӧ сынӧдыс оз тырмы. Абу с╕дз?..


3-4 сора тӧлысь 2019 во*.


* Медводдзаысь йӧзӧдӧма «Чушканз╕» журналын, N8/2019. (Сэн╕ менам омӧля коми гижӧдсӧ веськӧдл╕с да лӧсьӧд╕с, менам сӧглас серти, выль редактор А. Елфимова. Сэсся ме татчӧ тшӧтш некымын веськӧдӧмсӧ пырт╕ жӧ).


Первобытнӧй кадысь ловзьӧм звер


Тайӧ вӧл╕ кӧнкӧ 1975-ӧд либӧ 1976-ӧд воын, стӧча ог помнит. Менам бать, Иван Цивунин, сылӧн медся бур ёрт коми кывбуралысь Владимир Попов да ме, гырысь школьник, мун╕м вӧрӧ Льӧм-ю адзнас. Сэк сэн╕ вӧл╕ тӧдса вӧр керка, кодӧс ми шуим Ош-керкаӧн, сы вӧсна мый коркӧ ме паныдаси ошлӧн кок туй керкаысь бура орччӧн. Но вол╕м, верстьӧяс кут╕сны мыйкӧ вӧчны-ноксьыны керка дорын, а ме пет╕ Льӧм-ю вадорӧ. Видзӧда, талапӧлын быттьӧ кодкӧ мунӧ бадь чальяс вӧрӧны. Ме думайт╕: кутшӧмкӧ вӧралысь мунӧ. Но видзӧда водзӧ быттьӧкӧ и абу морт: кодкӧ неуна ичӧтджыкыс гашкӧ, пон джуджыд турун пыр писькӧдчӧ. Сэсся водзӧ видзӧдла: а быттьӧ и абу пон, быттьӧ кодкӧ гырысьджыкыс. Гашкӧ-й ош?.. Виччыся, кор матыстчас.


А с╕йӧ и матыстчис да стӧч ме паныд пет╕с ва дорӧ да ваын сувт╕с. А ме... ме дзик весьӧпӧри: мый нӧ тайӧ?! Кутшӧмкӧ ыджыд гӧна, да быттьӧ слӧнлӧн кык водзира, да нӧшта и хобота, гырысь звер! Да тайӧ жӧ... мамонт! Абу зэв ыджыд, кутшӧмкӧ том на, но мамонт! Но либӧ мамонтпи, но ыдждаӧн дзик ош серти. Кытысь жӧ тан╕ мамонт? ловзис ли мый ли?! Либӧ менӧ кутшӧмкӧ мӧд, важӧнджыка кадӧ кыдзкӧ нуӧдӧма?! Менам кок быттьӧ муыскӧд йитчисны. Сэтшӧма повзьӧмысла весиг бӧр котравны ог куж. А с╕йӧ сулавл╕с, сулавл╕с ваын дзик ме паныд, быттьӧ ме вылӧ видзӧд╕гӧн (нӧшта бур, мый менам берег вӧл╕ вывт╕ крут, да с╕йӧ ӧдвакӧ вермис ӧдйӧ кайны ме дорӧдз), сэсся мыйкӧ рукӧст╕с да бӧр мун╕с бадьяс сайӧ. Сэки жӧ и ме бӧрыннас кашки бӧр, керка дорӧ.


Дзик пыр висьтал╕с тайӧ вӧвлытӧмтор йылысь батьӧйлы да Владимир Поповлы. Найӧ кывл╕сны да тшӧтш жӧ ёна шензисны да тадзи жӧ нинӧм эз гӧгӧрвоны, мый да кытысь тайӧ дивӧ вол╕.


А вежон кык мысти ме лыддьыси «Гӧрд знамя» газетысь Геннадий Турьевлысь вӧр-ва йылысь неыджыд пасйӧд, кӧн╕ вӧл╕ гижӧма, мый стӧча та кадӧ Киров обласьтсянь Коми муӧ веськавл╕сны... вӧрпорсьяс. Тадз со кутшӧм «мамонтыд» с╕йӧ вӧл╕! А мый нӧ? Татшӧмъяс жӧ кузь водзиръяс клыкъяс, да пӧшти татшӧм жӧ ыджыдысь ыджыд чукля ныр дзик хобот и эм. Кыдзи жӧ сэсся быдсяма пӧлӧса мӧвпъяс юр пытшкӧ оз сюйсьыны? А унджыкысь татшӧм виччысьтӧгыс понда, а сы вӧсна татшӧмыс повзьӧмысла и!


15 сора тӧлысь 2019 во.**.


** С╕дзи жӧ медводдзаысь йӧзӧдӧма «Чушканз╕» журналын, N8/2019.


«Макдоналдслы» воча


1992 воын ме лӧсьӧдчи пыравлыны москваса Литературнӧй институтӧ. Ыст╕ коланаӧсь кабалаторъяс да сэсся вол╕с эстысь корӧм волывлыны сэтчӧ экзамен вылӧ.


С╕дзсӧ Москвасӧ ме эг лёка тӧдлы, армияын сэн╕ служит╕ да, но Литинститутсӧ водзӧ эг аддзывлы. А менам эм важ тӧдса пӧдруга Таня, код╕ олӧ Краснодарын да век ветлӧдлӧ Сыктывкарӧ да Сыктывкарсянь Москва пыр. И со с╕йӧ письмӧасьӧ меным та пӧрйӧ: вӧл╕ пӧ Москваын, аддзыл╕ тэнад Литинститут. С╕йӧ пӧ сулалӧ Тверскӧй бульварын, «Макдоналдс» паныд пӧ да сыысь неуна пӧ ичӧтджык. А этайӧ «Макдоналдс» пӧ Пушкинлы памятник орччӧн. Зэв бура тайӧ памятниксӧ ме кыдзи ассьым тӧда, с╕дзкӧ, ӧти здукӧн ставсӧ корся.


Но, моз тӧлыся колана лунӧ лэби ме самолётӧн Москваӧ. Сэн╕ жарыс, комын градуса шоныд, а ме вылын уна шоныд паськӧм (миян та асылын вӧл╕ неуна ыркыдджыка куим градус сӧмын). Но мед, троллейбусӧн мун╕ Пушкинлы памятникӧдз, кодсянь неылын сулалӧ этайӧ «Макдоналдс». Медшӧр, ме крепыда пель сайӧ сюркнял╕, мый менам Литинститут вӧл╕ Тверскӧй бульварын «Макдоналдс» паныдӧн. Но, матыстчи ме «Макдоналдс» дорӧ да с╕дзи, шоныда паськӧма да ыджыд сьӧкыд сумкаа, збоя воськовла бульвар-улича вомӧн ассьым Литинститутӧс корсьны. Ӧти керка видзӧда, мӧд, коймӧд мый нӧ сэн╕ эз вӧв: кутшӧмкӧ кантораяс, олана керкаяс, дзоньталӧма стрӧйбаяс, весиг кутшӧмкӧ вель ыджыд театр, сӧмын некутшӧм институт дзик абу. Абу дай ставыс! Час ли кык матын тадз собавл╕. Сьӧкыд кӧлуйсӧ нуӧд╕гӧн да нӧшта жарысла сэтшӧма мудзи, сэтшӧма дӧзми, мый нинӧмлы нин эг вӧв рад.


...Бӧръяпомнас корси жӧ тайӧс вошӧма Литинститутысь корпуссӧ. Бульварлӧн дзик мӧдар бокын абу паныд, а стӧча тайӧ жӧ бокын, кӧн╕ и «Макдоналдс», сӧмын неуна ылынджык, сулалӧ менам коньӧрӧй-институт.


И сӧмын та здукӧ меӧдз воис: Таня письмӧын кут╕с тӧд вылӧ абу, мый Литинститут сулалӧ «Макдоналдс» паныд, а со, мый Литинститутлӧн керка ичӧтджык «Макдоналдс» дорысь. Со кыдз ме йӧймал╕ вӧл╕. Нӧшта бура, мый кыдзкӧ сюрис жӧ этайӧ вошӧмторсӧ.


Но та кадсянь ме дзик став «Макдоналдс» зэв ыл╕ кытшлала. Весиг кывзыны тайӧ кыв ог вермы.


(Водзӧ лоӧ на. Видзӧд мӧд лист бок).


2019 вося кӧч тӧлысся 4 лун.


«И миян куим градус»


(Водзӧ нуӧдӧм. Заводитӧм видзӧдӧй воддза листбокын)


Кор ме сюри нин Литинститутлӧн керкаӧ, ставсӧ лоис кокниджыка. Сэн╕ босьт╕сны менам документъяс да ыстӧд╕сны ӧтуволан╕нӧ, коймӧд номера троллейбусӧн Добролюбов уличаса 11-ӧд керкаӧдз. Вои сэтчӧс, меным висьтавл╕сны: т╕ян жырйыс пӧ коймӧд судтаын, куимсё квайтӧд номера. Ӧдзӧс восьтан пӧ оз ков, сэтчӧ ӧти морт мун╕с нин да. Но, ме лэптысси, пыри тайӧ жырйӧ. Видзӧда: жырйын пемыдкодь, пӧрадоклысь абу уна шпалер кӧнсюрӧ косясьлӧма, кутшӧмкӧ бумага ёг пельӧсын дай пызан вылын.

Ӧти крӧвать вылын пукалӧ кутшӧмкӧ букыш, йӧжгыльтчӧм пышкай моз, том зон. Видзаасим. Шуим ӧта-мӧдлы, мый тан╕ овны кутам. А сэсся с╕йӧ сӧмын зумыша да жугыля нёджъявл╕гӧн ӧтиторсӧ и кут╕с дольны: «трубá!» пӧ, «трубá!», тан╕ пӧ ӧмӧй позьӧ овнытӧ? Но, думайта, колӧ кутшӧмкӧ вежлавны сёрнисӧ. «Кутшӧм, шуа, Москваын жарыс!» С╕йӧ довкйӧдлӧ юрнас: да, татшӧм жарыс пӧ. «А миян, сёрнита, талун куим градус». С╕йӧ бара довкйӧдлӧ: «И миян талун куим градус». Ме неуна чуйми да водзӧ нуӧда: ме, мися, Сыктывкарысь. А с╕йӧ, тшӧтш жӧ чуймӧмӧн: «И ме Сыктывкарысь». Но?! Кыдзи тадз?


Сюся видзӧдл╕ сы вылӧ, неуна мӧвпал╕ да юася: «А тэ абу-ӧ Игорь Вавилов?» (Ме сы понда тадзи шуи, мый ме быттьӧ став сыктывкарса гижны босьтчысьяссӧ тӧдл╕ нин, сӧмын кутшӧмкӧ Игорь Вавиловкӧд ньӧти эг паныдасьлы, сӧмын кӧнкӧ лыдди сылӧн гижӧдъяс). С╕йӧ довкнит╕с: да, Вавилов пӧ. Но и ме асьсӧ висьтаси жӧ. Тадзи и тӧдмасим. Вӧлӧмкӧ, весиг ӧти самолётӧн Москваӧдз лэбал╕м. Сӧмын ӧта-мӧдысь ӧн╕ӧдз эгӧй тӧдмавлыны.


А сэсся тайӧ жӧ жырйӧ волис коймӧд олысь Казаньысь кывбуралысь Саша Суворов. Водзӧ куимӧн неуна пелькӧдчим, идрасим и артмис, мый тан╕ зэв тай позьӧ жӧ овнысӧ. И олышт╕м. Да и Литинститутӧ став куимӧн пырим. А Игорькӧд огӧ сомын тӧдмасьлӧй, но и бура жӧ ёртасим сыкӧд кымынкӧ во чӧжын.


Со кыдз овлӧ: медым тӧдмасьны да ёртасьны кык сыктывкарса олысьлы, унджыкыс ӧти нырвизьӧн мунысьлы, войдӧр колӧ весиг Москваӧдз ветлыны да сэн╕ ӧти жырйын быттьӧ люкасьны.


(Постскриптум пыдди. Но тайӧ, буракӧ, оз ков печатайтны. В.Ц.***).


А кутшӧмкӧ кадсянь миян Игорь Вавиловкӧд ёртасьӧм мыйлакӧ (ме ӧн╕ӧдз на нинӧм ог гӧгӧрво) кут╕с кусны дай дзик бырис, помӧдз, быттьӧ миян костын некор нинӧм эз вӧв. А нӧшта кымынкӧ во мысти менам вӧвлӧм медся матысса ёрт нем виччысьтӧг друг кувсис. Некымын во сёрӧнджык кул╕с Казаньын и неуна тешкодь, неуна жугыль морт Саша Суворов. Но тайӧ абу нин тешитчантор. Ме сӧмын кӧсъя содтыны, мый став налысь бурсӧ ме эг вунӧд.


2019 вося кӧч тӧлысся 4-ӧд лун.


*** Тадзи ме тайӧ гижӧдсӧ ыст╕, редакторлысь корӧм серти, «Чушканз╕» журналӧ.


Вильышӧсь пыстаяс


Пӧкрӧв лунсянь заводитчигас некымын лун менам балкон вылӧ кут╕сны пуксины пыстаяс (стеклӧа балконса ӧшинь миян век восьтӧма). Тайӧ и водзджык вӧл╕, но ӧн╕я кадӧ лэбзьӧмӧн локны частӧджык заводит╕сны. Пуксяс татшӧм ичӧтик кай тас вылӧ, мыйкӧ видзӧдыштас тэрмасьыштӧмӧн да ӧдйӧ бӧр мунас. Тайӧ меным жыр ӧшинь пыр бура тыдалӧ. Корсюрӧ ме ачым балконӧ пета куритчыны. Сулала кӧ балконса ӧшинь паныд, кытыськӧ нем виччысьтӧг жбыркнитас тайӧ дзоля лэбач ме водзын да, кор аддзас менӧ, воштысяс полӧмысь да пуксьӧмтӧг пырысь-пыр жӧ и пышъяс. А корсюрӧ ме пукала бокын, и войдӧр ывлаысь менӧ оз тыдав. Сэки кутшӧмкӧ кайпи удитӧ пуксины тас вылӧ, ичӧтик юрӧн збоя бергӧдчывлыны да сӧмын вӧлись менӧ и аддзывлӧ. Но и, гӧгӧрвоана, тайӧ здук жӧ бӧр пышъяс. Ме думайта: гашкӧ, мун╕с мукӧдъяслы висьтавны, тайӧ балконас пӧ кутшӧмкӧ йӧй пуксьӧ кӧть асьныд пӧ видзӧдӧй. И стӧча, кык-куим здук мысти ӧшинь вылӧ тадзи жӧ пуксьӧ мӧд ичӧтик пӧдруга да быттьӧ шензя: ой, збыльысь кодкӧ пуксьӧ! да тадз жӧ бӧр пышъяс. А сэсся и коймӧд пыста локтас, пуксяс: ой, збыльысь кутшӧмкӧ йӧй! да гажаа бӧр жбыркнитас-петас.


Тадзи и колям лунъяссӧ. И налы гажа, и меным накӧд нимкодьджык. Мед кӧ частӧджык волывл╕сны, ме и рад. Мый нӧшта и колӧ ӧтка мортлы.


17 йирым 2019 во