# Ой порлаган оқшомлар (Повесть)На узбекском языке.На кириллице

Усманович Холдербай

Холдор Вулқон

╬збекистон Ёзувчилар уюшмасининг аъзоси


Ой порлаган оқшомлар

(қисса)


1 боб

Кузги дала


Холб╝ри 20 ёшлардаги ╝рта б╝йли, сочлари қора, аммо к╝з қорачиқлари яшил, қирғийбурун, қалин лаблари устида м╝йловлари сабза урган рассом йигит.Гарчанд рассомчилик ╝қув юртларини тамомламаган эсада, у олийгохни хатм қилган тажрибали рассомлардан сира кам эмас.Холб╝ри мойб╝ёқда ҳам, акварельда ҳам бирдай, рангларни кир қилмай, табиат манзараларини қойиллатиб ишлар, биронта г╝зал этюд яратиш ишқида кун б╝йи жийдалар, юлғунлар ╝сиб ётган дарё соҳилида, шамолларда шаршарадай шовуллагувчи толзорларда, каккулар оҳ чекаётган далалар этагида худди ╝лжа излаган овчи каби этюднигини елкасига осганича дайдиб юради.Баъзан, тонг саҳарда уйғониб, соҳил тамон й╝л оларкан, шудрингли бедазор с╝қмоқлари аро ғира - шира с╝лим субҳи содиқ сукунатида бири қ╝йиб, бири сайраётган беданалар овозига қулоқ тутганича: - эх беданалар, муздек шудрингларни ичиб, томоқни шамоллатиб қ╝йибсизларку.Қаранглар, тинмай й╝таляпсизлар -дея ╝йлайди ва ╝зича жилмайиб қ╝яди.Соҳилга етгач, ёйилиб оқаётган Қорадарёнинг к╝згу каби ялтираган теран ва сокин сувларига термулганича, одамлар ҳали донг қотиб ухлаётган, машиналар ва қушлар шовқини тинган тоза ҳаволи сукунатда асабларини созлайди, шу ҳолатда баланд жарликлар узра тик туриб, тонгни қарши олади.

Тонги қоронғуликда, узоқ узоқларда х╝розлар қичқиришга тушаркан, уларнинг ╝ткир ва ╝ктам овозлари олмос ойнакесгич каби тонгнинг мусаффо к╝згусини кесиб юборгандай таасурот қолдиради г╝ё.

Кейин эса, осмон этаклари оҳиста оқаришиб, рангпар парқу булутлар дақиқалар ╝тган сайин оч сариқ тусга кирганича, бора бора уфқ ранги й╝лбарс терисидай к╝риниш касб этади.Бу илоҳий манзарани жимгина кузатиш Холб╝рининг энг севимли машғулотларидан бири.

К╝п ╝тмай, теварак - жавониб қушлар сайроғидан уйғониб, тонги сукунат қушлар сайроғига акс садо бериб, к╝п ╝тмай, ш╝х -шодон чийиллаб, тонги далалар устида муаллақ сайраётган т╝рғайлар баҳайбат қуёшни осмонга к╝таришади г╝ё.

Далалар узра сайраётган т╝рғайлар тонги оппоқ булутларга к╝ринмас иплар билан осиб қ╝йилган қ╝нғироқчалардай жарангдор товушлари билан одамзод юрагини қувончга, шодликка т╝лдириб, тоширади.

Ҳозир "Қовункапа" қишлоғида куз кезиб юрибди.╬тлоқларда ╝т -╝ланлар қувраб, қовжираб, қ╝нғир -қизғиш ранга кирган, пахтазорлар чаман б╝либ очилган пахталардан қордай оқариб ётибди.Далалар четидаги тут дарахтларининг, толзордаги қари бужур, букри тол ва азим адл теракларнинг барглари қахрабодай сарғайиб, махзун пичирлаб, т╝киларкан, кузнинг ╝йчан шамолларида чирпираб учиб, заъфарон капалаклар галаси сингари енгил, оҳиста - оҳиста ерларга қ╝нар, суви қуриб қолган ариқларнинг ╝занига, дарахтларнинг ╝йчан соялари акс этган к╝згудай тиниқ анхор сувларига ёғилар, й╝ллар ва с╝қмоқлар г╝ё сариқ ва қирмизи хазон к╝рпасига ╝раниб ухлаётгандай.Ҳадемай, далалар қуюқ кимсасиз сокин туманлар билан қопланади.Холб╝ри совуқ куз кечалари чироғи ╝чирилган хонасида ётаркан, тунги далаларда, туманлар қаърида наъра тортиб, ер шудгорлаётган ёлғиз тракторнинг ҳасратли товушига қулоқ тутганича, то к╝зларига уйқу илингунга қадар хаёл суриб ётади.Оҳ, бу далаларни қишда к╝рсангиз эди!Чирпираб айланиб, рақс тушаётган қорқуюнга термулиб, қорли далаларнинг яйдоқ кенгликларида б╝ғзигача қорга ботган ч╝киртакларнинг, қамишларнинг совуқ изғиринда аччиқ изиллаган, ғувиллаган товушларига қулоқ тутсангиз эди.Ромга таранг тортилган мато каби оппоқ қордан тундрадай оқарган теварак атрофнинг кундуз каби ёп - ёруғлигини, машиналар шовқини тинган қорли сукунатда далалар кимсасизлигини тасаввур қилиб, лаззатланмоқ, ҳузурланмоқ бахти ҳар кимга ҳам насиб этавермас? Ҳа, ҳозир бу ерларда куз ҳукмрон. Холб╝ри бундай паллалар уйда ╝тиролмайди.У уч оёқли этюднигини дала четига ╝рнатиб олиб, қахрабо ҳазонлар ёғилаётган теракзорлар, соҳилдаги толзорлару илонизи с╝қмоқлар, кузги кимсасиз дала й╝лларини матога мойб╝ёқда акс этдириш билан банд.Ҳаво очиқ б╝лгани учун узоқдаги уфқларга туташ пахта далалари ортида Тянь -Шань тоғ тизмаларининг қорли ч╝ққилари аниқ к╝риниб турар, пахтазорда одамлар эгатлар оралаб энкайганларича пахта териб юрардилар.Холб╝ри пахтазорлар устидан гувиллаб учаётган чуғурчуқларнинг безовта галаларига термулганича қ╝лидаги м╝йқалам б╝ёғини латтага артиб, бир зум осмонларга термулиб қолди.Чуғурчуқлар галаси ҳавода парвозини тез тез ╝згартириб, дарё соҳилидаги бошоқлари олтиндай товланиб пишган шолизорлар тамон учардилар.Бу кузги чуғурчиқ ва чумчуқларнинг улкан галалари узоқдан шамол ипларини узиб қаёқларгадир учириб бораётган парашютларга ╝хшайди.Холб╝ри яна этюд ишлашда давом этди.У шу қадар берилиб ишлардики, ҳатто шаҳарлик хашарчи қизнинг шундоқ ёнида туриб, яратилаётган г╝зал картина эскизига ҳайрат билан тикилиб турганини ҳам сезмасди. Агар этюдга масофадан назар ташлаш мақсадида ортига тисарилмаса ва қизга урилиб кетмаса, у ҳамон ҳайратдан донг қотган биринчи тамошабиннинг келганини ҳам сезмай ишлайверган б╝ларди.


-Э, ахир одам деган сал й╝талиб нетиб келадида.Юракни ёрай дедингизку, оппоқ қиз! -деди Холб╝ри ж╝рттага жиддийлашиб.


-Кечиринг, рассом ака.Чизаётган картинангизга хушим кетиб... -деди қиз, айбдорларча бош эгиб, гоҳ рассом йигитга, гоҳ этюдникка ер остидан ╝ғринча назар ташлаганича, уялиб.


-Ҳечқиси й╝қ, оппоқ қиз, хазиллашдим.Ҳавотир олманг, ҳаммаси жойида.Юрагим ёрилгани й╝қ.Ишонмасангиз к╝ксимга қулоқ солиб, юрагим ураётганига ишонч ҳосил қилишингиз мумкин -деди Холб╝ри, самимий жилмайиб.


-Товбаааа, сиз рассом экансизда а? Далаларни, дарахтларни, тоғларни худди ╝зига ╝хшатиб қ╝йибсиз.Қандай ажойиб! -деди қиз, ҳамон ҳайратини яширолмай, ҳаяжон ичра.


-Чизаётган этюдим сиздай соҳибжамол қизга ёққани учун ╝зимни худди асари Париждаги Лувр музейидан ╝ғирлаб кетилган бахтли рассомдай ҳис қилаяпман -деб қ╝йди Холб╝ри, ишлашда давом этиб.Кейин қизга ярим ╝гриларкан: -Менинг исмим Холб╝ри - деди, ╝зини таништириб.


-Менинг исмим Илтижо деди қиз, уялибгина.


-Исмингиз ҳам ╝зингизга ╝хшаб ғоят чиройли экан.Агар камондай қайрилма қошларингиз б╝лмаса, худди машҳур италян рассоми Леонардо да Винчи чизган портретдаги Монна Лизага ╝хшаркансиз.Сиз билан танишганимдан хурсандман -деди Холб╝ри.


-Мен ҳам -деб қ╝йди қиз, ҳамон этюдникдан к╝зларини узолмай.


-Сизни авваллари ҳеч учратмаган эканман.К╝ринишингиздан шаҳарлик қизларга ╝хшайсиз.Бу ёқларда нима қилиб юрибсиз, дайдиб? Ё қариндошларингизникига меҳмонга келдингизми? -с╝ради Холб╝ри, м╝йқаламдаги б╝ёқни латтага хафсала билан артиб.


-Мен тиббиёт институтининг 3 босқич талабасиман.Курсимиз билан пахта йиғим теримига к╝маклашиш учун келдик.Биз ёрдамчи хашарчилармиз - тушунтирди қиз.


-Тушунарли -деб қ╝йди Холб╝ри.Кейин яна ишга киришаркан, давом этди:


-Эшитишимча бошига қоп кийган махсус жаллодлар пахта териш нормасини бажармаган талабаларни карнай - сурнай ва ноғораи калон садолари остида дала шийпонининг пешхорисига намоишкорона осиб, қатл қилармишлар, шу ростми?


Бу гапларни эшитиб, қиз б╝йнидаги харир шарфи билан оғзини т╝сганича нозик елкаларини силкитиб, астойдил кула бошлади.


Кейин: -Товба, сизни рассом десам, қизиқчи ҳам экансизда а? Ҳеч жаҳонда пахта териш нормасини бажармаган талабани ҳам дорга осадиларми? -деди у, кулишда давом этаркан.


-Энди, йигит кишига етмиш хунар оз дейишадику машойихлар.Хар т╝кисда бир айб деганларидай, шунақа ҳазил мазах деса томдан ташлайдиган қизиқчилик одатим бор.Зерикмай ҳазиллашиб турайлик дедим -да, оппоқ қиз. Лекин, керак б╝лса, пахта теришда сизга ёрдамлашишдан ҳам тоймайман.Ёрдамчиларга ҳам ёрдам керак ахир.Медицина тили билан айтсак, "тез ёрдам" -деди Холб╝ри.


-Э, Худо сақласин. Ҳеч бандани тез ёрдамга мухтож б╝лгулик қилмасин -деди қиз.


-Яхши. Унда тез эмас, сал секинроқ ёрдамлашаман - деди Холб╝ри, илжайиб.


Қиз яна кулди. Кейин худди муҳим бир нарса ёдига тушгандай, ялт этиб йигитга қараркан: -Кечирасиз, Холб╝ри ака, сиз одамнинг суратини ҳам чизасизми? Бизнинг шаҳарда рассомлар хиёбонларда ╝тириб олиб, ╝тган - кетган одамларнинг суратини чизиб беришади.Мен ҳеч суратимни чиздирмаганман.Агар сиз чизиб берсангиз, портретимни дугоналаримга к╝рсатиб, мақтаниб юрардим - деди Илтижо.


-Яхши - деди Холб╝ри ва мато қопланган ромлардан бирини олиб, этюдникка махкамларкан, қизга йиғма ╝риндиқда қилт этмай кулиб туришни буюрди.


-Аввал к╝мир билан қоралама қиламиз, кейин... деди у қизнинг д╝ндиққина оппоқ юзларига, шахло к╝зларига, ғунчадек лабларию, оққушникидай силлиқ б╝йинларига бир зум ╝йчан термулиб.


Холб╝ри чизишни бошлаши билан, қиз лунжларини шишириб, кутилмаганда кулиб юборди.


-Ие, кулмангда.Ахир қилт этмай ╝тиринг дедимку сизга -деди Холб╝ри, гоҳ қизга қараб, гоҳ ромматога к╝з югиртириб, бадиий к╝мир билан тез тез қоралама қиларкан.


-Кулгим қистаб кетяптида -деди Илтижо, яна қайта жиддийлашишга тиришиб.


Холб╝ри бир зум чизишдан т╝хтаркан, битта оппоқ б╝либ очилган пахта чаноғини банди билан узиб, қизнинг қуюқ ва майин сочларига, чаккасига қистириб қ╝йди.С╝нг яна ишга ш╝нғиди.


Илтижо қилт этмай ╝тирсада, ҳамон к╝з қири билан этюдникка қараб турар, суратининг қай й╝синда чизилаётганини билгиси, матодаги тасвирга қарагиси келарди.


-Яхшилаб чизяпсизми? Яна карикатурамни чизиб қ╝йманг! -деди у. С╝нг сабрсизланиб: - Ҳали узоқ ╝тиришим керакми? Б╝йним толиб кетдику -деди.


-Ҳечқиси й╝қ, сабр қилинг. Кечаси б╝йнингизга тахта боғлаб ётсангиз, эрталабгача дардингиз мусаффо б╝либ кетади, Худо ҳохласа - деди Холб╝ри.


Қиз рассомнинг йиғма ╝риндиғида ╝тирган куйи, ╝зини тутолмай, силкиниб, овозсиз кула бошлади.


-Кулманг. Шайтон васваса қиляпти сизни. Мен ҳам бир гал бандаликни бажо келтирган худосизлар жамиятининг собиқ раисига патаха ╝қигани бориб, мусибатхонада кулиб юборганман. Қисқаси, воқеа бундай б╝лган. Оёқ учида секин - секин юриб бориб, чорпоя қирига омонатгина ╝тирсам, муллаваччалар билан қори акалар менга "қани, ╝қисинлар" дегандай м╝лтайиб қараб турибдилар.Мен ҳам авваллари худосизлар жамиятининг аъзоси б╝лганим учун дуо деган нарсани билмасдим.Бум бум. Аста қори акага қараб: -тақсир, ╝қисинлар -десам, қори ака ёнидаги пуфайка кийган ч╝ққисоқол одамга: - Сариқ домла, сиз ╝қинг -деди.Сариқ домла б╝лса, й╝қ, пакана домла ╝қий қолсинлар деди, ╝зини масъулиятдан ҳалос этиб.Жуссаси бироз кичикроқ домла б╝лса, дуо ╝қиш ╝рнига менга қараганича, бутун танаси билан силкиниб, унсиз кула бошлади.Муллаваччалар ҳам.Ие, дейман, буларнинг том -поми кетиб қолганми? Ё товба, мусибатхонада ҳам куладими одам деган? -дея ╝йлайман нуқул.Бир маҳал битта йигит келиб, қулоғимга: -ака, т╝нингизни тескари кийиб олибсиз -деса б╝ладими. Қарасам, ростдан ҳам т╝нимнинг астари чиқиб турибди.Қаранг, шошилишда т╝нимни тескари кийиб кетаверибман. Қайдан кулги келди билмайман.Шайтоним тезмасми. Гоҳ т╝нимга қараб, гоҳ сариқ домлага қараб,гоҳ пакана домлага қараб куляпман, куляпман денг, қани энди ╝зимни т╝хтата олсам. Астахфирулло десам ҳам кулгим т╝хтамайдида. Айниқса, оғзини ёпса ҳам курак тишлари қуённинг тишлари каби к╝риниб турадиган муллаваччага қарадиму, ортиқ чидолмай портлаб кетдим г╝ё.Хуваххахахахаааа! - дея қахқаха отиб кулавердим. Ҳамма патахачилар, айниқса ╝лик эгалари кулиб, қотиб қолишдида ╝зиям.Кулавериб к╝зларимиздан ёш чиқиб кетди.Шайтон алайхуллаъна шунақа ёмон б╝лар экан -деди Холб╝ри.


Унинг гапларидан Илтижо роса кулди.Охири кулгидан чарчаб, к╝з ёшларини б╝йнидаги харир шарфига артаркан: -Э, боринге -деди, ╝рнидан қ╝зғолиб.


Шу маҳал хирмон тамонда бир қиз Илтижонинг исмини айтиб чақира бошлади.


- Вой, дугонам Сайёра чақиряпти. Домла Дахшатий мени с╝раяптилар шекилли.Тезроқ бормасам, деканимиз мени ╝қишдан хайдаб юбормасинлар тағин -деди, ҳавотирли тараддудланиб Илтижо.Кейин, шошиб, Холб╝рига юзланаркан: - Суратим тайёр б╝лдими? -деди.


-Ие, мен фотографмидим сизга, бир зумда суратингизни чиқариб берсам.Ҳали б╝ёқ билан ишлашим керак.Қолганини эртага давом этдирамиз энди.Эртага сизни шу ерда кутаман.Албатта келинг, сурат чала қолиб кетмасин!- тайинлади Холб╝ри.


-Х╝п, албатта келаман, хайр! Эртагача! -деди Илтижо ва этагидаги бор пахтани орқалаб, ╝қариқни ёқалаганича хирмон тамон чопиб кетди.


2 боб

Севги оташи


Илтижо хирмонга келтирган пахталарни торозигар тарозида тортиб, рақамларни дафтарга тиркаган пайтлар пахта далаларига шом сукунати ч╝киб, тутун хиди сузиб юрган жимликда узоқдаги овозлар ҳам аниқ - тиниқ эшитила бошлади.Одамлар ҳатто искаптопар галаларининг аянчли ғинғилаган товушларини ҳам эшитишар, узоқдаги зовурлардан ва дарё соҳилидаги шолипоялардан бақаларнинг қайнаётган шовла товушини эслатгувчи вақир вуқури қулоққа чалинар, чигирткалар ҳам товушларини гоҳ баланлатиб, гоҳ пастлатиб, ╝зларининг ибтидоий, аммо одамзод минг марта эшитса ҳам зерикмайдиган қадимий қ╝шиғини ж╝р б╝либ, тамом ╝зларини унутиб, куйлар эдилар.Илтижо курсдош дугоналари билан ой ёритган дала й╝лидан юрганича хориб - чарчаб, хашарчи талабалар ётадиган дала шийпонига етиб келди.Унинг қулоқлари дугоналарининг суҳбатларини эшитсада, маъноларни англамас, фикри ёди фақат бугун далада учратган одами, қувноқ рассом йигит Холб╝ри билан банд эди.Ювиниб, тараниб, кечки овқатга ╝тирганда ҳам у Холб╝рини муттасил ╝йлайверди.Унинг қиёфасини к╝з олдига келтирган сари негадир ╝зидан ╝зи юзлари қизиб, иситмаси бор одамдай қизарар, рассом йигитнинг кулгили гапларини эслаб, қизларга сездирмай пинхона илжайиб қ╝яр эди.К╝п ╝тмай у эртага давом этдириладиган ╝з портретидан ҳам к╝ра, рассом йигитни, Холб╝рини ╝йлаётганини, уни яна к╝ргиси келаётганини, соғинаётганини сезиб қолди ва ╝ша қувноқ йигитни бир к╝ришдаёқ севиб қолганини англаб етди.Ҳа, Илтижо Холб╝рини севиб қолган эди.Унинг аллақандай паришонҳотир б╝либ қолганини сезган дугонаси Сайёра ҳавотир билдираркан:-╝ртоқжон, сенга нима б╝лди? Мазанг қочдими? -деди.Илтижо эса дугонасини бадтар ҳайратлантириб, уни махкам қучоқлаб олдида, елкасига бошини қ╝йиб, йиғлаб юборди.

-Эй, Илтижо, сенга нима б╝ляпти?Гапирсангчи ахир!Биров хафа қилдими? Қани, менинг к╝зларимга қарачи -деди Сайёра, Илтижони ╝зига қаратиб.Илтижо к╝злари т╝ла жиққа ёш билан жилмаяр эди.Кейин Сайёранинг қулоқларига шивирлаб, рассом йигитни севиб қолгани ҳақидаги бор ҳақиқатни айтди.Дугонаси ҳаяжон ичра ҳайратдан к╝зларини чақчайтириб, нафасини ичига тортганича ╝рнидан туриб кетди.

-Вой, қандай яхши!Табриклайман ╝ртоқжон! Ишқилиб яхши йигитмикин?-деди Сайёра, Илтижони қувонч билан бағрига босиб, юзларидан ╝пиб.Кейин қ╝шимча қилди:


-Эхтиёт б╝лгинда.Аввал шошилмай, яхшилаб таги зодини суриштир.Билиб б╝ладими, отаси қамалиб чиққан фирибгар, ╝зи ароқх╝р, бунинг устига топган тутганини гарткамга сарф қиладиган қиморбоз, шилқим, хотинбоз, ёки игнага ╝тириб қолган банги наркоман б╝лса нима қиласан?Суриштир, х╝пми? -деди.


Илтижо ҳ╝п дегандай бош ликиллатаркан, севинч к╝з ёшларини к╝йлагининг этагига артди.Сайёрадан бу сирни ҳеч кимга айтмасликни илтимос қилди.Шу кеча у, қани энди тезроқ тонг отсаю далага, Холб╝рининг олдига борсам дея ╝йлаб, т╝шагида т╝лғониб, анчагача ухлолмай ётди.Яхшиям вақт т╝хтаб қолмайди.У одамзод юрак уришига ҳамоҳанг беғам, лоқайд одимлаганича т╝хтовсиз ╝таверади ╝таверади, оқсоқланганича қаёққадир кетаверади.Инсон боласи гоҳида унинг тез ╝тиб бораётганидан зорланса, баъзан уни шиллиқ қуртдай беғам имиллашидан безор б╝лади.Аслидаку одам боласини дунёга шу вақт олиб келади ва бир кун уни яна ╝зи билан олиб кетади.Вақт шафқатсиз.Ким билади, балки меҳрибондир, мушфиқдир.Илтижо чироғи ╝чирилган дала шийпони деразасидан м╝ралаётган ойга термулган куйи ╝йланиб ётаркан, шошилишда Холб╝рининг қ╝л телефони рақамларини ёзиб олмаганига, ёки ╝зининг телефон рақамларини унга қолдирмаганидан афсусланди.Лекин бир ухласа тонг отишини ╝йлаб, ╝з к╝нглига ╝зи таскин берди.У шу тариқа ╝йлана, ╝йлана, ниҳоят уйқуга кетди.


Эртасига наридан бери нонушта қиларкан, курсдош дугоналари билан худди юзлаб чопқир тайған итлар галасини эргаштириб, тулпор отини ╝йнатиб, шикорга чиққан аслзода малика каби к╝таринки кайфият билан пахтазор тамон й╝л олди.Унинг ╝й -хаёли ҳамон Холб╝ри билан банд эди.У ╝қ ариқ б╝йлаб дала увотига, кеча Холб╝ри билан учрашган жойга қараб юраркан, узоқдан уни кутиб турган рассом йигитни к╝рди.К╝рдию ҳаяжондан нафаси б╝ғзига тиқилиб, энтикиб, юраги хапқириб кетди.

Холб╝ри этюдникка махкамланган ромматодаги кечаги портрет чаласини ишлар, ҳар замонда т╝хтаб, палитрадаги б╝ёқларни қориштирарди.Илтижо Холб╝рининг кечаги танбехини эслаб, маъноли й╝талиб қ╝йди.


Холб╝ри қ╝лида палитра ва м╝йқаламни тутганича б╝рига ╝хшаб бутун танаси билан буриларкан, кутилмаганда қ╝шиқ айтиб: -Ана натурщицам келяптиё, мана натурщицам келяпти!... дея ╝йинга туша бошлади.

Кейин Отелло ролини ижро этаётган драматик актер каби палитра тутган қ╝лини олдинга ч╝зиб давом этди: - Я Роббий! Ноҳоят илтижоларим сенға етибдир чоғи!Келдинғизму, Илтижо?! Мен сизни келмасалар керак деб ╝йлағон эрдим.Нега й╝талмоқдадурсиз, маликам?! Ҳайҳот, ҳакимлар ҳам касал б╝лғайму, хасталанғайму?! Ҳечқиси й╝қ.Бизнинг битта қ╝шнимиз ҳам й╝талиб й╝талиб, охир оқибат асфаласофинға равона б╝лғон эрди!-деди.


Илтижо хандон отиб кулди.Кейин: -Касалмасман, ахир ╝зингиз кеча: "одам деган сал й╝талиб нетиб келадида", дедингизку -деб қ╝йди.


-Ааа, дарвоқе, шундай дедима.Эсдаям й╝қ.Лекин менинг ҳотирам, Худога шукр, мустахкам.Бирон одамнинг қиёфасини к╝рдимми, бас, уни майда деталларигача эслаб қоламан ва ҳохлаган пайтда у қиёфани ёддан чизиб, фотороботини яратишим мумкин.Лекин сизнинг портретингиз мендан масалага бутунлай бошқача ёндошишини талаб қилмоқда.Негалигини билмайман.Аслида портретни ҳар қандай рассом чизиши мумкин.Лекин портретдаги одамнинг ички дунёсини, қалбини, туйғуларини, характерини б╝ёқлар ёрдамида акс этдириш фақат дунёга донғи кетган буюк рассомларгагина насиб этади.Буюк рассомлар эса жуда камтарин б╝ладилар.Энди ╝зимдан қиёс - да -деди Холб╝ри.


Илтижо яна кулди. Холб╝ри ҳам.


-Қани б╝лмаса, г╝зал қиз, кулгини йиғиштириб, жим ╝тирингчи.Ишни келган жойидан давом этдирайлик.Вақт зиқ -деди Холб╝ри.Илтижо рассомнинг амрига итоаткорона б╝йсунди.


-Юзингизни сал бу тамонга буринг -деди Холб╝ри Илтижога ва унга яқин келиб, қизнинг мармардай силлиқ иягидан тутиб, унинг юзини ╝зи истаган градусга бурди.Холб╝рининг қ╝ли теккан маҳал азбаройи эхтиросдан, ╝тли ҳиссиётдан Илтижонинг вужуди, аъзойи бадани жимирлаб кетди. Холб╝ри қизнинг к╝зларига термулган куйи: -К╝зларингиз ғоят чиройли экан -деди.Кейин этюдник ёнига қайтиб, аллақандай ҳасратли қ╝шиқни минғирлаб хиргойи қилганича чала қолган портретга ишлов бера бошлади.Эҳтиросли ҳислардан титраб, қизариб - б╝зариб ╝тирган Илтижо к╝з қири билан Холб╝рига қараганича фақат бир нарсани, Холб╝ри портретни чизиб, тугаллаб қ╝ймаслигини, бу жараён иложи борича узоқ, кечгача... й╝қ й╝қ, бир умр, имкон б╝лса мангу давом этишини ҳохларди.У айни пайтда портретнинг битқазилишидан, с╝нг Холб╝рининг хайрлашишиб, кетиб қолишидан қ╝рқарди. Энди унинг учун пахта териш нормасини бажармасликнинг ҳам, ╝қишдан ҳайдалиб кетишнинг ҳам унчалик аҳамияти й╝қ эди.Портретни тугаллаб қ╝ймаслиги учун у атайлаб Холб╝рини чалғитишга, уни гапга солиб, иложи борича вақтни ч╝зиш мақсадида унга турли туман саволлар бериб, бира т╝ла дугонаси Сайёра айтган муаммоли масалаларга аниқлик киритиб олишга қарор қилди.


-Холб╝ри ака, ишдан ажралмаган ҳолда ╝з ҳаётингиз ҳақида с╝злаб беринг.Мисол учун севган қизингиз ҳақида -деди у.


-О, агар ҳаётим ҳақида гапирадиган б╝лсам, бу мен учун жуда оғир.Гап шундаки, мен туғуриқхонада эмас, уйда туғилганман.Тасаввур қилаяпсизми? У маҳаллар ҳозирги туғириқхоналар қаёқда дейсиз.Онам мени уйда туғиб қ╝йган эканлар.Осонгина.Чунки мен чала туғилганман.Катталигим бор й╝ғи бир пой калишдеккина б╝лган.Энам раҳматли бошлиқ энага кампирлар тошфонарнинг хира ёруғида туртиниб, афсонавий ғорга ╝хшайдиган пастак уйимиз деворида соялари лопиллаб, гоҳ узайиб, гоҳ қисқариб юрарканлар, мени тепалаб юбормасликка ҳаракат қилганлару барибир бир кампирнинг махсисига ╝ралашиб қолган менинг киндик ичагим узилиб кетган экан.Яхши денг, энам раҳматли ╝з вақтида елканли кема арқонларини боғлашга уста тажрибали денгизчи каби киндик ичагимнинг узилган қисмини тутиб қолиб, биров ечолмайдиган қилиб тугиб қ╝йибдилар.Кейин одамлар қоронғида к╝рмай, мени тепалаб кетишмасин дея эхтиётлаб, дадамнинг қуён м╝йнали куя еган қулоқчин телпакларига солиб, уни уйимизнинг т╝синига т╝рқовоқдай осиб қ╝йган эканлар.

-Эҳ! Сизнинг ҳаётингиз жудаям кулгили экан, товба -деди Илтижо, жилмайиб.


-Ҳа -деб қ╝йди Холб╝ри, портретга ишлов бераркан.Кейин гапида давом этди: -Навбатдаги саволингизга эса жавоб қуйидагича.Ҳа, севган қизим бор ва у жуда г╝зал, қадди қомати келишган, чиройда тенги й╝қ бир паризод.Шу маънода мен жуда бахтлиман.Эсимда, у қиз билан биринчи бор учрашган куним кечаси билан то тонгача ухлолмай, брезенти осилиб, гамакка ╝хшаб қолган эски, шалоғи чиққан йиғма кроватимда ағанаб, қийналиб чиққаман.Билсам, ╝ша куни у қизни бир к╝ришдаёқ қаттиқ севиб қолган эканман.Энди у қизнинг ишқида ақлдан озиб қолмасам б╝лди дея ҳавотирга ҳам тушганман ҳатто.Тезроқ тонг ота қолсаю, яна ╝ша соҳибжамол қизнинг ёнига борсам, тезроқ учрашсам деганман.Вужудим г╝ё ҳеч нарса билан т╝лдириб б╝лмайдиган чохга, тубсиз хандакка, чексиз б╝шлиққа айланиб қолгандай эди.Одамзод қорни очса, овқат ейди, т╝яди.Сув ичса, чанқоғи қонади.Аммо, севиб қолган одам руҳида шундай очарчилик пайдо б╝ларканки, у ╝ша руҳий очликни қондирувчи озиқ -дийдор таомига сира т╝ймас экан, чанқоғи қонмас экан.Ишонасизми, мен ҳатто у қизнинг портретини ҳам яратганман.╬шанда у қиз менинг рассомлик иқтидоримга, санъатимга ҳайрат билан қараб, тилидан бол томиб мақтаган эсада, бирон марта ҳам, баъзиларга ╝хшаб "Қ╝лингизда гулдек ҳунарингиз бор экан, қоплаб пул топсангиз керак, ╝зиям? Битта картинангизни сотсангиз, қанча пул оласиз?" демагани айниқса мени ҳайрон қолдирди.Нафосатни ҳис эта оладиган, қадрига етадиган, санъатнинг пул, молу дунёдан қиммат эканини англаб етган юксак дидли қиз эканку деган хулосага келиб, уни янада қаттиқ севиб қолганман.Одоб -ахлоқи, дунёқарашини айтмайсизми.Оҳ унинг ойдек юзи, оҳу к╝злари, лола ёноқлари, олов дудоқлари, ипакдай майин ва қалин сочлари, оққуш б╝йнидай оппоқ ва нозик б╝йнию, фил суягидай силлиқ қ╝ллари, нафис бармоқлари! -деди Холб╝ри.Бу гапларни эшитиб Илтижо худди тарвузи қ╝тиғидан тушган одамдай шалвираб қолди.Шу тобда у ╝зини худди фалажлангандай, шол б╝либ қолгандай ҳис қиларди.Гарчанд Холб╝ри унинг турмуш ╝ртоғи б╝лмаса ҳам, негадир вужудини рашкнинг дахшатли алангаси чирмаб олганди.У осмонларни ялаб гувиллаётган олов ичра жизғинак б╝либ, чирпираб ёнарди г╝ё.Холб╝ри севиб қолган ╝ша бахтли ва г╝зал қизга, рости ҳаваси эмас, ич ичидан хасади келаётган эди.


-Ким экан у ойимтилла, билсак б╝ладими? -деди у ниҳоят, йиғлаб юборишдан ╝зини аранг тийиб.


-Севикли ёримнинг, паризодимнинг исмими? Малак сиймо, қоши камон, офатижон, м╝рчамиён, сарвиравон, мохилиқо, ёри вафодоримнинг муборак исмлари Илтижо -деди Холб╝ри, беғамгина, портрет ишлашда давом этиб.


-Ие, унинг исми ҳам Илтижоми? Вой, бундан чиқди адаш эканмизда у билан -дея ҳайратланди Илтижо.


-Ҳа, унинг бир Сайёра деган дугонаси ҳам бор.Улар тиббиёт институтида бирга ╝қишади.Улар факультет деканидан ва Дахшатий таҳаллусли домлаларидан ╝лгудек қ╝рқадилар -деди Холб╝ри, илжайиб.


-Аблах экансиз!Юрагимни ёрай дедингизку -деди Илтижо, жилмайиб ва уялганидан қип -қизариб кетди.


3 боб

Исканақул Каркидонов


"Қовункапа" ширкат х╝жалигининг раиси Исканақул Каркидоновлар уйида маиший жанжал.Каркидоновнинг хотини Бибисувайдо ияк - чакаги тинмай эрига танбех берар, идишларни отиб, синдириб, йиғлар, ҳар замонда т╝хтаб, олийнав ҳушб╝й тамакидан қадоқланган қимматбаҳо сигаретани босиб босиб чекарди.


-Э, худо!Мен сендан шунақа эр бер деб тиловмидим?!Бу сволоч эрмас, латтаку настоящий!Вой пешонам қурсин менинг!Нима эмиш, хушидан кетган Сталинни д╝хтирлар гиламдан олиб, каровотга ётқизишса, патинкаларининг таги тешилиб ётганмиш!Шундай улкан мамлакатнинг раҳбари бир жуфт янги патинка сотиб олмай, икки қатор усти боши билан, пул мол жамғармай, халқ мулкига хиёнат қилмай, оддий одамдай ғарибона яшаб, оламдан ╝тиб кетган эмиш! ╬тса, ╝тар, Сталин билан сенинг нима ишинг бор! Ҳалол раҳбар б╝лган эмишлар!Шунча ҳалол хизмат қилгани билан унга раҳмат дейишяптими? Қотил, қонх╝р, золим дейишяптику! Бу одамлар яхшиликни биладими? Ундан к╝ра қ╝ша - қ╝ша к╝шки айвонлар қуриб, шоҳона яшаб қолиш керак!Беш кунлик дунё ғуввида ╝тади кетади! Амал мансабни боғлаб қ╝йган эмас! Бу, хайги нима десамакан, инсонга анов қилинадиган, бериладиган бир имконият, шанс! Қайдан ҳам шу уйни евроремонт қилдирайлик деб қ╝йибмана!Э бир соат ҳалоллик ҳақида маъруза қилсая, Худоё товба!Одамга амал бергани билан ақл -фаросат бермаса қийин эканда!Биламан, бу уйда менинг сариқ чақачалик қадрим й╝қ!Аслидаку бу бойваччани мен одам қилганман.Казо казо таниш билишларимни ишга солиб, уларга нозу карашмалар қилиб, хилватларда тонг отгунча ёлғизликларини безаб, ресторанларда зиёфатлар уюштириб, Дубайма Дубай кезиб, бойлар эшигида қ╝лларим косов, сочим супурги б╝либ, ковушим т╝зғиб, елиб югирганларимни бу нонк╝р билармиди? Мени ёшликдаги чирой чимматим, қадди қоматим сабаб, аввал биргат, кейин ҳосилот б╝лди.Мана энди райислар!Мен б╝лмасам, юрувдинг пайтавангни судраб, чориғингни ит тортиб! Энди одам б╝либ қолдингми, с╝так?!Эшакнинг кучи ҳалол, ╝зи харом деганлари шу б╝лса керакда! Эшаги лойдан ╝тдида бу бойваччанинг! Ёшлигимда, қадди қоматим келишган пайтлар Бибисувайдо, Бибисувайдо эдим!Энди шира шарбатим қочиб, гулдай с╝лганимда, битта яримта сув ичса томоғидан, сабзи еса биқинидан к╝ринадиган скитарка ╝йнашига уйланмоқчи бу уйинг куйгур номард!Мени билмасанг, илоё иловандо к╝зларинг оқиб тушиб, к╝р б╝либ, еталат! Э Исканақул Каркидонов б╝лмай ╝л! Д╝захга д╝мбира б╝лмасанг, у дунё бу дунё розимасман! Тамом, ортиқ чидолмайман, жонимдан жахд т╝йдим! Золимнинг дастидан дод, ёронлар!..Канистрдаги бензин қаерда эдия!Ҳозир устимдан бензин қуйиб, ╝зимга ╝т тортаман! Илойим, уволим тутсин сен зинокор хотинбозни! -дея бақирарди у.


Бу гаплардан қ╝рқиб, кайфи капалакдай учган Исканақул Каркидонов, хотини Бибисувайдони тинчлантиришга уринар, ҳикматли гаплар билан уни инсофи тавфиққа чақирарди.


-Бибисувайдо, севгилим, ╝зингни бос! ╬зини ╝зи ╝лдирган одамга жаноза буюрмайди, ит қавмида кетади деб келади эски китобларда, асалим! - деди у хотинига стаканда сув тутиб, ҳаяжондан қ╝ллари қалтираб.


-Ҳо, ╝з жонига қасд қилганга жаноза буюрмайдими?!Гапини қаранглар!Унда ╝зинг ошпичоқ билан к╝ксимга бир уриб, ╝лдириб қ╝яқол, қутуласан! ╬лдир, вахший қотил, қонх╝р жаллод, одамх╝р маньяк!Мени ╝лдириб, офатижон скитарканга уйланиб оласан, нийятинга етасан!Менинг жасадимни эшикдан чиқаришлари билан, ╝йнашингни деразадан олиб кириб оласан!Кейин қорнидаги сендан ортдирган валади зиносига уй жойни хатлаттириб берасан! ╬лдир! ╬лдирасанми?!.. Вой доооод, мусулмонлаааар!Праваслав ва католик христианлар!Иудей ҳамда буддавийлар!Мутаззила оташпарастлар!Худосиз коммунистлар!Ёрдам беринглааааар!Мени золим райис, қонх╝р жаллод, одамх╝р қотил Исканақул Каркидонов ╝лдиряптиииии! -дея, бор овозда фарёд чека бошлади Бибисувайдо.


-Ҳой, ╝зингни қ╝лга олсангчи, хотин, эсингни йиғ! Нималар деб бақиряпсан?!Қанақа силкиллатарка?!Қанақа валади зино?!Мен ахир ҳалол раҳбарман!Бировларнинг хотинига к╝з олайтирмайман!Худодан умидим бор!Беш минутлик мазани деб охиратимни куйдирайми?!Қолаверса ҳозир ҳамма ерда яширин видеокамералар бор!Ёш боланинг қ╝лида ҳам сотовой телефон!Ана, нечтасини ╝йнаши билан ётган ерида видеога олиб, Ютубга чиқариб юборяптилар.Қанчаси қ╝йди чиқди б╝либ кетди!Мен сенга ҳеч қачон хиёнат қилмаганман, қилмайман ҳам!Бунақа бақириб, мени қ╝ни қ╝шнилар олдида шарманда қилма!Одамлар: -райис Исканақул Каркидонувуч ичкилик ичиб олиб, хотинини уряпти -деб ╝йламасин тағин.Билсанг, раҳматлик устодим И╝сип Виссарй╝нувуч Исталин... Ҳа майли, сенга ёқмаса, тарих ҳақида гапирмайман. Ма, стакандаги сувни ичиб, манабу бир т╝ғрам пиёзли нонни еб юборгин, шоят ╝зинга келсанг -деди Исканақул Каркидонов, хотинини аранг тинчлантириб.

Бибисувайдо стаканни эрининг қ╝лидан шахд билан тортиб оларкан, бир к╝таришда сувни оқ урди.Кейин ароқ ичгандай оғзини енгига босиб, бир зум нафас олмай турдида, пиёзли нонни катта катта тишлаб, бир нуқтага тикилганича ғазаб билан индамай ея бошлади.


-Мана бу бошқа гап.Қани бир жилмайчи, ҳа илжай... Ҳа, ана! Б╝ларканку!Лекин кулганингда жуда чиройли б╝либ кетасанда ╝зиямче!Юзинг ёнган лампочкадай лоп этиб ёришиб, кулгичларинг ╝йнаб кетади.Майли, сен айтганча б╝лақолсин, сарвиравоним, мохитобоним.Уйингни евроремунтдан чиқартириб бераман.Маматкарим деган наққош бола бор.Бир оғиз айтсам й╝қ демайди.Деворларни оҳак билан яхшилаб оқлаб, трафаретларга чангютгич билан б╝ёқ сочиб, деворларга гул солиб беради -деди Исканақул Каркидонов.


-Й╝қ, унақа наққошларни ёлламаймиз.Улар унчалик яхши ремонт қилолмайди.Холб╝ри яхши қилади.╬шани ёллаймиз.Уй деворларига ╝рмонлар, дарёлар акс этдириладиган манзаралар чиздирамиз -деди Бибисувайдо, ╝жарларча ╝з фикрини мақуллаб.


-Яхши. Холб╝ри б╝лса, Холб╝рида. Лекин у катта пулга қилар дейман? Тахминан неча пул кетаркин ремунтга? -деб қ╝йди Исканақул Каркидонов.


-Харажатлар билан сизнинг ишингиз б╝лмасин, Холб╝рига ╝зим бераман хизмат ҳақини-деди Бибисувайдо, қатъий.


-Яхши унда, келишдик.Мен шопиримга айтаман, Холб╝рини ернинг тагидан б╝лса ҳам топиб, идорага олиб келади.Шартнома қилиб, иложи б╝лса, унга озгина олдиндан заклад ширинкома бериб қ╝яман.У бугуноқ ишга киришади.Сен устани зериктирмай, чой пойидан хабар олиб тургин.Художниклар алкаш б╝лади.Ишлаётганда тоза ароқ, коньяклардан рюмкаларга қуйиб, музлардан солиб, газакига қази - қарта тайёрлаб қ╝й.Юз юз ичееб ишламаса, уларга илҳом келмайди -деди раис Исканақул Каркидонов.


Шундай гаплар билан раис кийимларини кийди.С╝нг хотини Бибисувайдо билан ҳайрлашиб, к╝чага чиқаркан, хизмат машинасига ╝тириб, ишга ж╝нади.


4 боб

Дельта


Домла Дахшатий талабаларни теримга солиб, дала шийпони тамон кетган маҳал Холб╝ри Илтижо пахта тераётган б╝лги тамон й╝л олди.

Иккинчи, учинчи терим б╝лишига қарамай, далаларда ҳамон пахталар чаман б╝либ очилиб ётар, ғ╝за шохларидаги шиғил шиғил к╝сакларга қаралса, пахта йиғим терими хали бери тугамайдигандай эди.Холб╝ри ╝қариқ ёқалаб, Илтижо пахта тераётган жойга яқинлашаркан, шарпа қилмай борса, қ╝рқиб кетмасин деган ╝й билан, томоқ қириб:

-Мана, ниҳоят биз тасвирий санъат аҳли ҳам ёрдамчиларга ёрдамлашиш учун далада ҳозир б╝лдик! -деди.

-О, сиздай аслзода аристократ рассомни ишлатамизми энди? Бир этак пахта териб термай, белим оғриди, уйга бориб белимга тахта боғлаб ётмасам б╝лмайди, дея қочворарсиз? -деди кулиб, Илтижо.


-О, нималар деяпсиз, нималар деяпсиз?!Менинг суяк устихоним шу бепоён далаларда қотганку.Совет замонида Ан -20 самолётлари устимиздан тонналаб сочиб юборган захарли пестидцидлар тумани аро биғғ биғғ й╝талиб, к╝ринмай кетар эдик.Қанча д╝стларимиз жигари шишиб ╝лди, қанчалари бир умр ногирон б╝либ қолдилар.Декабрнинг совуқ қировларида қ╝лларимиз қақшаб, хом, юмуқ к╝сакларни териб, дала увотларида уларни таёқлар, тошлар билан уриб,чақиб, пахтасини чувиганимизни к╝рганлар, бизни ибтидоий жамоа тузимидаги ёввойи одамлар қабиласи дея ╝йлаган б╝лсалар керак.Уйга боргач, кечки овқат ╝рнига нон чой билан қаноатланиб, совуқ айвонда тоғдай уйилган к╝сакларни оиламиз билан ╝раб олиб, аввалига кетмонсопилар билан уриб, к╝ракларни чақар эдик.Шундан кейин уйқусираб, мудраб, мункиб, ярим тунгача, баъзан тонгача к╝сак чувир эдик.Агар дунёда қахратон совуқ изиллаган қорли далаларда ч╝п - ч╝киртак ғ╝запаялар қорини қоқиб, пахта теришга рози б╝лган итоаткор қуллар қавми б╝лган б╝лса, ╝шалар биз эдик!


Худога шукр, бугун мамлакатимиз мустақил, халқимиз озод.Ундай қийинчиликлар энди ╝тмишга айланди.Бундай чаман б╝либ очилган пахталарни ╝йнаб кулиб термаймизми? -деди Холб╝ри ва Илтижонинг этакларидан бирини тутиб, астойдил пахта тера бошлади.Улар шу тариқа суҳбатлашиб, узоқ ишладилар.Ва ниҳоят кундалик нормага бемалол етадиган пахтани териб б╝лгач, бироз дам олиб, нафас ростлаш учун т╝килган юмшоқ пахталар устига ╝тирдилар.Шу маҳал қур -қур қилиб қичқирганларича осмонларни т╝лдириб гала гала турналар карвони учиб ╝та бошлади.


-Вой, турналарни қаранг! Турналар! -дея бақириб юборди Илтижо, осмонга қараганича, ҳаяжон ичра, куз қуёшидан к╝злари қамашиб.


-Ҳа, турналар иссиқ ╝лкаларга учиб кетишяпти -деб қ╝йди Холб╝ри, қ╝лини к╝зларига соябон қилиб, турналар карвонини кузатганича.


-Қандай г╝зал!Мен турналарни биринчи бор к╝ришим.Улар ҳеч қачон шаҳримиз устидан учиб ╝тмаган.Ким билади, балки учиб ╝тган б╝лсалар ҳам, мен к╝рмагандирман.Жуда ғамгин қийқирар экан улар.Худди ҳайрлашаётгандай, видолашаётгандай!Ҳайр, турналар, ҳайр!Баҳорда яна қайтиб келинглааар, х╝пми! -деди Илтижо, ҳамон осмонлардан к╝зини узмай, аланглаганича.


-Мен жанубга учаётган кузги турналар парвозига ҳаётимда к╝п бор гувох б╝лганман.Баъзан қишлоқда туғилганимдан ва яшаётганимдан хурсанд б╝либ кетаман.Бу ерларда ҳаво мусаффо, ичимлик сувлари тоза.Кенг далалар, ╝тлоқлар, т╝рғайлар қ╝шиғи, шамолларда шаршарадай шовуллагувчи толзорлар, дарё соҳиллари, баланд баланд жарликлар, ям -яшил шолизорлар, юлғунзору жийдазорлардан таралгувчи каккуларнинг ҳасратли оҳи!Бу ерларда машиналарнинг шовқини й╝қ.Айниқса дарё менинг жону дилим!Ҳохласангиз, дарё соҳилини, қамишлар шовуллаб ётган делтани, сон саноқсиз сув гулларини, оппоқ очилган нилуфарларни, к╝загулларини сизга к╝рсатишим мумкин.Соҳилда дарахтга занжирланган менинг ╝з қайиғим бор -деди Холб╝ри.


-Ҳохлайман, албатта ҳохлайман!.. Лекин, домла Дахшатий билсалар...-деди Илтижо.


-Кундалик нормага етадиган пахтани териб қ╝йдикку.Қ╝рқманг, энди сизни деканат терим нормасини бажармадинг деб дала шийпони пешхорисига осиб, қатл қилмайди, ╝қишдан ҳам хайдолмайди.Пахта тортадиган пайтгача қайтиб келамиз -деди Холб╝ри, ҳамон нигохи билан олислаб бораётган турналар карвонини кузатиб.


Шу гаплардан кейин улар ╝қ ариқ четидаги с╝қмоқ б╝йлаб, дарё соҳили тамон ж╝надилар.Соҳилга етгач, иковлон нишаб қияликдаги узун узун кузги ╝т -╝ланлар аро аранг к╝ринган илонизи с╝қмоқдан пастга эна бошладилар.Кузги ёввойи толлар ╝рмони ╝сиб ётган дарё делтасини, шамолларда денгиз т╝лқинлари каби солланиб ётган қамишзорларни, олтиндай сарғайиб кетган шолизорларни, ёйилиб, бешик -бешик б╝либ оқаётган дарё сувларни к╝рган Илтижонинг юраги бадтар ҳаяжонга т╝лди.


-Вуй, дарёнинг г╝заллигини!Қандай ажойиб!Сиз шундай г╝зал жойларда яшаркансизда а?Бундай жойларда яшаган одам албатта сизга ╝хшаб рассом б╝ладида.Қаранг, панорамани.Эҳ, сизга шундай ҳавасим келяптики!Нега мен ҳам қишлоқда туғилмаган эканман а?!Қани энди шу жойларда яшасанг! -деди у теваракни тамоша қилганича.


-Эхтиёт б╝линг, Илтижо, бу ерларда ╝ткир жийда тиконлари б╝лади.Босиб олсангиз у тиконлар пояфзалингизни тешиб ╝тиб, оёғингиз устидан чиқиб қолиши ҳам ҳеч гап эмас.Эсимда, ёшлик пайтларимиз, бир куни шу ерларда сигир боқиб юрсак, д╝стим Эркиннинг оёғига жийда тикони кириб кетди.Д╝стимнинг оёғидан жийда тиконини суғураман деб, ҳаяжонда тиконни синдириб қ╝йдим.Д╝стим оқсоқланиб, юролмай қолди.Оёғи к╝кариб, шишиб кетди.Эртасига Эркинни чақирай деб, нураб ётган пастак пахса девордан қарасам, бечорани акалари ерга ётқизиб, махкам ушлаб турар, отаси Мирзам╝йдин тоға эса, Эркинннинг оёғини пичоқ учи билан астойдил ковлар, з╝р бериб жийда тиконини суғириб олишга уринар, д╝стим бечора чидаб б╝лмас оғриқдан бор овозда додлаб бақирар эди.Баъзан ╝ша воқеани акс этдирадиган биронта картина ишласамми дея ╝йлаб қ╝яман -деди Холб╝ри, Илтижонинг нозик қ╝лларидан тутганича эхтиёткорлик билан қиялаб.


-Нақадар дахшат!Мен медик б╝лсамда, бу қ╝лбола жаррохлик муолажаси ҳақида эшитиб, танам жимирлаб кетди, т╝ғриси.Ахир бундай ногигиеник амалиёт жарохатни қорасонга айланиб кетишига сабаб б╝лиши ва оёқни кесиб ташлашга т╝ғри келиб қолиши мумкин -деди Илтижо.


-Лекин д╝стим ╝шанда соғайиб кетган.Ҳозир ҳам отдай.Хусусий фирма очиб, бойиб кетган -деб қ╝йди Холб╝ри.


Гап билан б╝либ севишганлар қандай қирғоққа етиб келганларини ҳам сезмай қолдилар.Холб╝ри ч╝нтагидан калитни олиб, дарахтга боғлаб қ╝йилган занжир қулфини очаркан,қайиқни охиста суриб, сувга туширди.Кейин қизнинг қ╝лидан тутиб, қайиққа ╝тиришига к╝маклашди.Илтижо қайиққа жойлашиб ╝тиргач, Холб╝ри бир маромда эшкак эшаркан, қайиқ олдинга илдамлаб кетди.Улар шамолда шовуллаётган ям -яшил қамишзор аро қайиқда сузиб борар эканлар, теварак г╝заллигидан ҳайратга тушган Илтижо, ╝зини г╝ё ╝зга оламга ╝тиб қолгандай ҳис қилар, ҳаяжонини яширолмасди.Айниқса, сон саноқсиз нилуфарлар, к╝загуллар очилиб ётган сокин сув даласига, кенгликларга чиқишгач, Илтижонинг ҳайратдан оғзи очилиб қолди. Қайиқ дарё делтасида эмас, г╝ё бепоён зангори осмон устида сузиб бораётганга ╝хшарди.Булутлар, осмонлар акс этган, шалпангқулоқ япроқларни туртиб чиққан нилуфаргулларнинг ғунчалари, очилган гуллари соя ташлаган дельта сувлари шу қадар тиниқ эдики, сувга қараса, ҳудди шаффоф тубсизликка қарагандай қ╝рқувдан одамнинг юраги ортига тортиб кетарди.


-Оҳ, қандай г╝зал гуллар!Шундоқ узатсам қ╝лларинг етади.Аммо, узгинг келмайди бу гулларни! Ё товба!Тушимми бу ё ╝нгимми?! Ёки ╝зим сезмаган ҳолда оламдан ╝тиб, Жаннатга тушиб қолдимми? -деди Илтижо юраги завқу шавққа т╝либ.У айниқса тиниқ сув остида беғам билтанглаётган, тангалари қизариб кетган катта - катта балиқларни к╝риб, бадтар анграйиб қолди.


-Вой, балиқларни қаранг! Худди аквариумдагидай! -деди сувдан к╝зларини узолмай у.Илтижо завқлангани сайин Холб╝ри эшкак эшишни секинлаштирар, қайиқ тумшуғи нилуфар ғунчалари, гуллари ичра ёппа япроқлар орасини оҳиста ёриб борар эди.Г╝ё шу тобда қалин нилуфаргулларнинг япроқлари остидан лоп этиб сув париси к╝риниб қоладигандай туюларди.

Шу пайт қамишлар орасидан шатир шутир қилиб қанот қоққанича ғақиллаб, бир гала ёввойи ╝рдаклар ҳавога к╝тариларкан, қаёққадир шоша пиша учиб кетишди.


-Мен авваллари сузувчи уй қуриб, умримнинг охиригача шу сокин г╝шаларда ёлғиз яшамоқчи эдим.Энди у режаларим ╝згарди.Чунки ҳаётимда сиз пайдо б╝лдингиз.Энди насиб этса сизларникига онамни совчиликка юбориб, ота онангиз рози б╝лсалар, сизга уйланаман ва биз бир умр шу жойларда, сузувчи уйда бирга яшаймиз, табиат билан уйғун ҳаёт кечирамиз.Кечалари сузувчи кулбамиз дарчасидан ой м╝ралайди.Биз эса айвонда, тошфонар ёруғида чой ичиб, гаплашиб ╝тирамиз.Тошфонар атрофида парвона капалаклар гир айланиб, унсиз парвоз қиладилар.Делта сувларида нилуфарлар, к╝загуллар очилиб ётади.Қайдадир ой нурида ялтираб балиқ ирғийди -деди Холб╝ри.


-Ҳа -деди Илтижо, кутилмаганда Холб╝рининг пинжига кириб.Холб╝ри Илтижони махкам қучоқлаб, бағрига босди.


5 боб

Буюртма


Холб╝ри "Қовункапа" ширкат х╝жалиги раиси Исканақул Каркидоновнинг илтимосига к╝ра, унинг икки қаватли(ерт╝ласи билан) коттеджи деворларини текислаб, алебастр сувоқ қилиб, к╝зни чақиб олмайдиган сокин ва илиқ рангли б╝ёқлардан чиқараркан, меҳмонхона деворига мойб╝ёқ билан улкан ╝рмон манзарасини ишлай бошлади.


Исканақул Каркидоновнинг хотини Бибисувайдо Холб╝рининг санъатини мақтаб, унинг к╝нглини овлаш билан овора.У аввалига эри Исканақул Каркидонов тайинлаганидай хонадаги ёғоч ╝ймакорлик санъати намунаси сифатида ишланган олти қиррали енгилгина хонтахтага қази - қартали газаки, қимматбаҳо ароқ коньякларни келтириб қ╝йди.


-Уста, ҳар замонда бир нафас ростлаб, мана бу рассомларга илҳом келтирадиган қулинг ╝ргилсин ичимликлардан эллик грамм, эллик грамм н╝ш этиб ишланг.Толиқиб қолманг тағин-деди.


-Келин ая, раҳмат.Лекин мен ичкилик ичмайман.Сигарет ҳам чекмайман.Менга аччиқ аччиқ к╝к чой б╝лса.Иссиқ иссиқ к╝к чой ичиб ишлашга нима етсин -деди Холб╝ри.


-Й╝ғе, наҳотки?!Ахир рассом халқи ичмаса қ╝ли қалтираб, асар ишлолмай қолади дейишадику? -деди Бибисувайдо, ҳайрон б╝либ ва ишонқирамай.


-Б╝лса бордир.Лекин мен ичмайман.Ичкиликни ёмон к╝риб қолишимга Ғойиб тракторчи сабаб б╝лган.Бир куни дарё соҳилига туташ ╝тлоқда ҳар галгидай этюдникни ╝рнатиб, далалар манзрасини ишлаётгандим.

Нарироқда узун узун ╝т ╝ланлар, юлғун бутазорлари аро чивинларни думи билан ҳайдаганича сигир ╝тлаб юрар, ён веримда оппоқ капалаклар сассиз садосиз тентираб учиб юришарди. Бир маҳал дала й╝лида бошига кепкасини қийшиқ кийган Ғойиб тракторчи пайдо б╝лди.Оёқ олишидан унинг маст эканини англаб олиш қийин эмасди.Мен табиатан ёлғизликни, сукунатни севганим учунми, маст тракторчи Ғойиб билан суҳбатлашиб, бекорга вақтни исроф қилгим келмади ва этюдникни йиғиштириб, юлғун буталари ортига беркиндимда, унинг ╝тиб кетишини кутиб турдим.Ғойиб тракторчи б╝лса, айнан мен беркинган жойга яқин келиб, т╝хтади.С╝нг ариқдан хатлаб, ╝тлоқ тамон ╝таркан, узун узун ╝т ╝ланлар орасида беғамгина ╝тлаб юрган сигирга яқин келди.Кейин гапира бошлади:


-Ҳа, мол, ╝тлаяпсанми, хас хашакларни ямлаб, маза қилиб? ╬тла, ╝тлайвер.Мени танисанг керак а.Мен илғор михайнизатир Ғойиб тракторчиман.Лелин ╝рдени кавалери...Сен ╝тлайвер, ╝тлайвер.Менга эътибор берма. Мен ╝зи одамлардан к╝ра хайвонларни қаттиқ ҳурмат қиламан. Чунки сизлар донишмандларга ╝хшаб камгап, камтаринсизлар.Одамнинг гапини от солмай, жимгина тинглайсизлар.Калондимоғ, тамагир, хасадг╝й ва бахил эмассизлар.Айрим нопок раҳбарлар каби бизга ╝хшаган оддий одамларга, фақир кишиларга кибр билан к╝з қирингизда қарамайсизлар.Халқ мулкини талон тарож қилмай,борига қаноат қилиб, бир четда жимгина яшайсизлар.Биласанми, мен нима учун тракторчи б╝лганман? Чунки мен далаларни, кенгликларни, ёлғизликни, ибтидоийликни севаман.Айниқса кузги далалардаги туманлар сукунатини.


Туманларда хира к╝ринган дарахтлар, ёки дейлик, далада шолғом ковлаётган ё ғ╝запоя т╝плаётган дехқонларнинг соядай к╝ринган шарпаларига соатлаб термулиб тураман.Айниқса, туман қоплаган кимсасиз далада ёлғиз ╝зинг бульдозер хайдаб, ер шудгорлашдан ҳам завқлироқ машғулот бормикин бу дунёда дейман баъзан.Пахтали фуфайка кийиб, совуқ туманлар қаърида ёлғиз бир ╝зинг бульдозер хайдаб юрган куйи, истаганингча хаёл сурасан, сенга ҳеч ким ҳалал бермайди, сени қора мойга беланган камбағал тракторчи деб, бой, олифта йигитларга турмушга чиқиб кетган севгилингни эслаб, к╝зларингда к╝з ёшларинг худди радиатор сувидай қайнайди.Ота онангни эслайсан.Одамзод ота онани, ватанни олдиндан танлай олмайдику.Менинг отам раҳматли муштлашишни пулга сотиб оладиган, қиморбоз, банги, пиёниста одам б╝либ, оиламизнинг ш╝ри эди.Онам раҳматли эса, аксинча камтарин, камсуқум, бизга беминнат хизмат қиладиган қул, оқсоч ч╝ри эдилар.Эртадан кечгача далада ишлаб, бизга егулик ҳозирлаб, киримизни ювиб, уй жойни, ховлини ёғ тушса ялагудай супуриб, тозалаб, сигир соғиб, келида қ╝ллари арчилиб, шоли туйиб, янчиб, ╝ша гуручдан таомлар тайёрлаб, ҳаётини бизга бағишлаб, меҳнат машаққат билан оламдан ╝тиб кетдилар.╬лим т╝шагида ётарканлар, ҳеч кимдан, ҳеч нарсадан нолимадилар, шикоят ҳам қилмадилар.Қайтага ҳаммамизни дуо қила қила, жони узилди.Бечоранинг на қулоғида сирғаси на қ╝лларида узиги бор эди.Ишонсанг, гунох б╝лади деб, ҳатто суратга ҳам тушмаганлар.Ҳа, ҳа, соғинганда бундай к╝риб, дилим таскин топадиган суратлари ҳам қолмаган.Агар тирноқдай суратлари қолганда ҳам, биронта рассомга истаган пулини бериб, портретини чиздирардим, уйимизнинг т╝рисига осиб қ╝ярдим.Эҳҳҳ, онажоним!Шунча хизматимизни қилиб бир марта ҳам миннат қилмаган меҳрибоним!Қанотсиз фариштагинам!.. Эсласам, ╝зидан ╝зи к╝зларимдан тирқираб ёш чиқиб кетаверади... -дея, к╝з ёшларини кепкасига алам билан артди Ғойиб тракторчи.С╝нг яна гапида давом этди: -Сен, мол менга эътибор бермай ╝тлайвер.Мен ╝зи ичиб олсам, шунақа сал сергап, йиғлоқи б╝либ қоламан.Лекин к╝з ёшларимни ҳеч кимга к╝рсатмайман.Юрагим ҳасратга т╝лса, шу ёқларга келиб, ╝т ╝ланлар устига ётиб, ╝ксиб, ╝кириб йиғлайман.К╝нглимни б╝шатаман.Отам раҳматли, илойим жойлари Жаннатдан б╝лсин, ичиб келсалар, биронта бахона топиб, онамни уриб, д╝ппослар, дод дегизиб, уни ховлимизда ченадек судраб юрардилар.Отамни т╝хтатишга менинг кучим етмасди.Лекин отам шунча урсаларда, онам унга бирон марта ҳам гап қайтармасдилар.Худодан инсоф тилардилар ҳалос.Менга эса доим отангни ҳурмат қил, болам, к╝зларига тик қарама, ота рози Худо рози -дея насихат қилардилар.Отам раҳматлининг т╝йиб ичкилик ичиб, гузарда ё биронта девор тагида йиқилиб қоладиган одатлари бор эди.Бизга бу ҳақда к╝пинча Мирзавой почтачи хабар етқазардилар.Пахса деворимиз оша қараб: -Ғойиб, отанг гузарда, қассобхонанинг ёнида маст б╝либ ётибди! -дер, биз онам билан замбилғалтакни олардикда, бориб, отамни ╝ша арвага юклаб, уйга олиб келардик.Бир гал онам бечора кучи етмай, замбилғалтакни ағдариб юбордилар.Маст отам суви қуриган ариқчага юзтубан йиқилдилар.Биз онам иккимиз минг машаққат билан отамни хандакдан чиқариб, ғалтакаравага қайта юклай бошладик.Мен отамнинг қ╝лтиғига кириб: -Туринг, ота, уйга кетамиз.Ҳамма бизнинг устимиздан куляпти, туринг - дейман, азбаройи оғир юкдан ихраб, сихраб, манглайимда к╝к томирларим б╝ртиб.

Одамлар кулиб қотиб ётибдилар.Айниқса ёш болалар.

Отам б╝лса, бироз ╝зига келиб, к╝зларини аранг очиб, одамларга қараркан: -Ҳа, фалонимга кулишяпсанми а?!Очиб қ╝йибдими нах! -дерди, қуруқшаб, ёрилган, қовуннинг п╝стидай т╝рлаган лабларини ялқовларча ялаб.Кейин бир боланинг кетига қаратиб тепган эди, оёғидаги бир пой батинкаси ечилиб, ҳавога учаркан, бир икки айланиб, ерга тап этиб тушди.Одамлар яна қоринларини силкитиб, узоқ кулдилар.Айниқса болалар.Бир куни ундан ҳам қизиқ воқеа содир б╝лди.Отам раҳматли қовоқхонада ичкилик ичиб, маст б╝либ қолгач, к╝чага чиқиб, кийимларини ечдида, уларни ╝раб, турмаклаб, анхорга отаркан, узун ч╝пак билан туртиб, кийимларини сувга ч╝ктирди.Кейин т╝планган тумонат тамошаталаб одамларга қарата: -Эй халойиқ!Мен ҳозир мана бу электр симлари устидан у ёқдан бу ёққа лангарсиз югириб, сизларга ажойиб тамоша к╝рсатаман! Смертельний номер! -деди.Кейин симёғочга тирмашиб чиқиб кетаётиб, чанг т╝зон к╝тарганларича гурсиллаб ерга қуладилар.Шу пайт масжиддан номоз ╝қиб қайтаётган чолларни к╝риб қолдилару уларга: -Ҳа, келаверларинг, аблахлар!Ниқоб кийиб, соқол м╝йлаб ёпиштириб олган ёвуз нинзаларнинг вахший отряди!Қ╝лларингдаги хасса ичида ╝ткир япон қиличлар борлигини билмайди деб ╝йлаяпсанларми?!Қани, келаверларинг яккама якка!Қоратэминан уриб, тейквандо билан тевиб тейлайман, ҳаммангди! -деб бақирди.Отам раҳматлининг бу гапларини эшитиб, қ╝рқиб, ╝такаси ёрилган чоллар ортга, масжидга қараб тумтарақай қочвордилар.Отам раҳматли чолларни гузаргача тизғиратиб қувиб борди.Яхши, дегин, бечаралар масжидга кириб, дорвозани беркитиб, тамбалаб олдилар.Эртасига ╝зларига келгач, онам отамнинг кечаги к╝рсатган "кароматлари"ни айтиб йиғлаётсалар, отам: -Йиғлама, хотин, ахир, ҳар замонда бир шунақа жиннилик қилиб турмасам, менга к╝з тегиб кетадида -деди.Шунақа ажойиб инсон эдида, менинг отам.Раҳматли кейинчалик бир одамни чавақлаб қ╝йиб, ╝н йилга қамалиб кетдилар.Сенга ╝хшаган бир гавмуш сигиримизни сотиб, пулини адвокатга олиб бориб бердик.Адвокат ╝ртага тушиб, жиноят пичоқ ёрдамида эмас, искана билан амалга оширилган дея малакаласа ҳам, барибир ҳукм ╝згармади.Онам иккимиз отам ётган қамоқхонага ╝н йил ж╝натқи ташиганмиз.Бир гал қамоқхонага учрашувга борсак, озиб, т╝зғиб, таглаб қирилган сочлари оқариб кетган отамни аранг танидик.Тишлари тушиб кетган.Қ╝ллари татуировкалардан к╝кариб кетибди.Озғин к╝крагида одам калла чаноғидан ╝рмалаб чиқаётган илоннинг сурати бор экан.Отам менга қараб:-Ҳа, ╝ғлим, юрибсанми? -деб кулишга ҳаракат қилувдилар, қ╝рқиб кетдим.Онам иккимиз уйга йиғлаб қайтганмиз ╝ша куни. Энди қамоқдан озод б╝либ, уйимизга қайтадилар деб юрсак, қамоқхонадан шум хабар келди.Отам қамоқхонадан қочаман деб, девордан ошолмай, запретка тиконли симларига ╝ралашиб қолгач, аристон қ╝риқлаётган солдат бола уни автомат билан отиб ташлабди.Бу к╝ргиликларга чидолмаган онам бечора, отамни қаттиқ севар эканларми, ҳайтовур, икки ой деганда у ҳам оламдан ╝тди.Мен бутунлай етим б╝либ, ёлғиз қолдим.Мени маҳалла ахли етимлар уйига топширмоқчи б╝лганида, энам раҳматли: -Ахир, мен борманку.То мен тирик эканман, неварамни ҳеч кимга бермай, ╝зим тарбиялайман дея мени қарамоғига олдилар.Энам раҳматлининг айвонсиз, бир хонали лой том кулбаси б╝ларди.Биз ╝ша кулбада бирга яшай бошладик.Кулба шифтига б╝з қадалган б╝либ, йиллар ╝тиши билан у мато осилиб, жинчироқнинг тутунидан қорайиб, худди булутли осмонга ╝хшаб қолган эди.Назаримда ╝ша булутларга ╝хшаш кулранг б╝з хозир жумбушга келадию, чақмоқлар чақиб момақалдироқлардан шифт ёрилиб, гумбирақаср б╝либ кетадигандай туюлаверар эди менга. Баҳор келса, томида қуртена, лолақизғалдоқлар гуллайдиган у айвонсиз, бир хонали кулба, Арабистоннинг Макка шаҳридаги т╝ртбурчак Каъбани эслатарди менга.Сен, мол унақа нарсаларни билмайсан.Лекин сен ташвиш чекма.╬тлайвер.Ҳуллас, десанг, Энам кечалари бамбукка ╝хшаш қоқсуяк бармоқлари билан эски сандиғини очар ва ╝лимликлари орасидан, оппоқ кафанини олиб, менга мақтанар эдилар.Мен эса энажонимнинг соддалигидан кулар эдим.Бекорга кулган эканман.Энди билсам, одамзод ҳатто молу дунёси бехисоб миллиардер бой б╝лса ҳам, ҳукмдор подшох б╝лса ҳам бу дунёдан ╝ша энам мақтаган беш қулоч матони, кафаннигина олиб кетар экан ҳалос!Воҳ, менинг юпунгина кийинган камтаргина донишманд энамма!Меҳрибоним энаммаааа -аахх -хахх-хахахахааааа!Энаммооооо!Энаммо!..Ғойиб тракторчи шу тариқа ╝т ╝ланлар орасида ётганича узоқ йиғлади.Унга раҳмим келиб, к╝зларимдан ёш чиқиб кетди.Шу воқеадан кейин ичкилик ва бошқа инсон бошига кулфат ёғдирувчи иллатларда узоқ юришга қарор қилдим -дея қайғули ҳикоясини якунлади Холб╝ри.


-Ндааа! -деди Исканақул Каркидоновнинг хотини Бибисувайдо, х╝рсиниб.Кейин қувноқ жилмайганича деди: -Э, қ╝йинг ╝шанақа қайғули гапларни.Ғойибнинг отаси меъёрни билмаганда.Ичкиликни меъёрида, оз оздан ичиб турилса зарар қилмайди.Ҳар нарсани ози шипо, меъёрдан ортиғи заҳар.Худди илоннинг заҳари каби.К╝пи ╝лдиради, ози даволайди.Ҳа, айтгандай, мен сизга бир нарса демоқчийдим.Ҳа, ╝ла, нима демоқчийдим.Ҳозиргина тилимнинг учида турувдия...Ҳа, эсимга тушди.Холб╝ри, сиз одамларнинг портретларини ҳам чизар эмишсиз, шу ростми?


-Ҳа, нима эди? - деди Холб╝ри, гарчанд Бибисувайдо хонимнинг мақсадини олдиндан англаб турган б╝лса ҳам, ╝смоқчилаб.


-Шу, десангиз, Исканақул Каркидонувуч билан Приждаги "Лувр"музейига кирганимизда аслзода маликаларнинг қадимий портретларини к╝риб, уларга ич ичимдан ҳавасим келган.Нийят қилса етади деганлари т╝ғри экан.Қаранг, бугун тақдир мени сиздай истеъдодли рассом билан учраштириб турибди. Агар й╝қ демай, менинг портретимни ишлаб берсангиз, қ╝шимча ҳақ т╝лардим.Сиз бунга нима дейсиз? -деди Бибисувайдо, Холб╝рига суқланиб қараб.


-Майли -деди Холб╝ри, девордаги ╝рмон манзарасига ишлов беришда давом этиб.


-Вой, раҳмат!Айланиб кетай ╝зимнинг рассом укамдан!Сизни танлаб т╝ғри қилган эканаман.Исканақул Каркидонувуч Маматкарим деган наққошни ёллаймиз дегандилар, мен унамай, Холб╝ри билан шартнома қиламиз деб туриб олдим.Вой, сабрсизликдан юрагим тошиб кетяпти.Қачон бошлаймиз ишни?Мен ҳозир сочларимни тартибга келтириб, қимматбаҳо кийимларимни кийиб олай -деди, тараддудланиб Бибисувайдо.


-Й╝қ, келин ая, ҳозир эмас.Бугун манзарани тугатишим керак.Эрта -пертага.Майлими? -деди Холб╝ри.


-Х╝п, укажон, сиз нима десангиз шу.Эртага б╝лса, қайтага яхши.Исканақул Каркидонувуч ҳам какраз ишга кетадилар... -деди Бибисувайдо хоним, Холб╝рининг таклифини мақуллаб.


6 боб

Яхшилик


Холб╝ри ёлланма ишни давом этдириш учун Исканақул Каркидоновлар уйига ҳар кунгидан ҳам барвақтроқ етиб келди.У келган маҳал Исканақул Каркидонов девордаги битмаган ╝рмон манзарасини тамошо қилиб турарди.Холб╝рини к╝рган раис, ёш боладай қувониб кетди.


-Э, келдингизми, устаси?!Қ╝лингиз дард к╝рмасин, санъатингизга тасанно!╬рмонлару дарёларни қаранг!Ҳув узоқларда кийиклар ╝тлаб юрибди!Қойил!Сизни ишга таклиф қилиб т╝ғри й╝л тутган эканмиз.Бугун садоқат бобида тенги й╝қ, вафодор хотиним Бибисувайдонинг дидига яна бир бор беш кетдим.У одам танлашни биларкан.Мен Маматкарим наққошни ёллаймиз десам, у: -й╝қ, ╝ламан саттор, Холб╝рини ёллаймиз -деб туриб олди.Хотиндан Худо берганда менга.Мен бахтиёрман -деди у, азбарои семизлигидан пишиллаб нафас олиб.


-Ишим сизга маъқул б╝лганидан хурсандман, раис бува -деди, мақтовлар учун миннатдорчилик билдириб, одоб билан камтарона қ╝л қовуштирганича Холб╝ри.


-Яшанг, ука. Ҳали бу уйларга казо казо улфатларим келишади.Бу манзарани к╝ришса, ким чизди бу асарни, бизга ҳам адресини айтинг дейишиб, клиентларингиз к╝пайиб кетади ҳали, Худо ҳохласа.У шундай дея хотинига ╝гриларкан, давом этди: - Биби, устани яхшилаб боққин.Нонуштага ҳалиги ╝зим тоғдан олиб келган ёввойи асаларининг асалидан ва бехи, анжир қиёмларни дастурхонга торт.Э, асалмисан асалда ╝зиямче, есанг иситма чиқарворади -деди Исканақул Каркидонов, тамшаниб.


-Исканахон ака, сиз буёғидан ташвиш қилманг.Устага ╝ша ёввойи асаларининг асалидан сутга аралаштириб бераман -деди Бибисувайдо эрини хонадан деярли суриб чиқариб, Холб╝рига киши билмас айёрона к╝з қисиб қ╝яркан.


-Яша, Бибишка, сен ╝ша ёввойи асалариларнинг асалидан ҳам ширинсан.Мен сенга ишонаман.Эҳ, яхшиям сен бор экансан бахтимга.Б╝лмаса мени ит қувиб кетарди -деди Исканақул Каркидонов, хотинининг юзларидан мучча олиш учун қалин лабларини ч╝ччайтириб.


-Нуууу, Каркидонич, уят б╝ладия.Уста қараб турибди -деди Бибисувайдо, эрининг қучоғидан сирғалиб чиқиб.


Шундан кейин Исканақул Каркидонов Холб╝ри билан хайрлашиб, хонадан чиқди.


Лаззатли нонуштадан с╝нг Холб╝ри эски туски коржомаларини кийиб, ишга киришмоқчи эди, Бибисувайдо унга кечаги вадасини эслатди.


-Э, ишонсангиз, бу дамларни орзиқиб кутиб, кечаси тузик қуруқ ухлаганим ҳам й╝қ, айланай рассом ука.Қандай ╝тирсам портретим чиройлироқ чиқаркин деб ойнага қараб, роса машқ қилдим - деди Бибисувайдо.


-Яхши, келин ая.Чизсам, чиза қолай.Холст тортилган битта ром ҳам бор.Бирон жойни танланг.Масалан ховлидаги боғдами - деди Холб╝ри, мато тортилган ромни этюдникка махкамларкан.


-Боғда нима қиламиз, укажон. Одамлар к╝ради. Айниқса қ╝шниларимиз бизни к╝ргани к╝зи, отгани ╝қи й╝қ. Ҳаммаси хасадг╝й, бахил, Худо урган одамлар. Уйларининг деразасидан, чердагидан телескоп дурбинлар ёрдамида бизни мунтазам кузатиб туришади.Худо бизни қ╝шнидан қисган, айланиб кетай укажон. Яхшиси ётоқхонага кириб оламиз. Югославский мебелларим фонида оласиз - деди Бибисувайдо.


-Яхши - рози б╝лди Холб╝ри.


Шундан кейин ишга биров ҳалал бермасин деб, Бибисувайдо дорвозадан тортиб уй эшикларигача қулфлаб чиқди.С╝нг Холб╝рини эргаштириб, ётоқхонага олиб кирди.


-Укажон, сиз нарсаларингизни тайёрлагунингизча мен ҳам кийимларимни алмаштириб чиқаман - деди у.


-Х╝п б╝лади, келин ая -деди Холб╝ри ва ускуналарини ҳозирлай бошлади.Анчадан кейин Бибисувайдонинг овози эшитилди: -Таёрмисиз, уста?!


-Ҳа! -деди Холб╝ри.


-Унда к╝зларингизни юминг!Сюрприз б╝лсин -деди Бибисувайдо.


Холб╝ри х╝п деб к╝зларини юмди.Бу орада кийимхонадан чиққан Бибисувайдо Холб╝рига:

-Энди к╝зларингизни очинг! -деди.


Холб╝ри к╝зларини очди.Бу маҳал унинг к╝з ╝нгида нафис ипакдан тикилган узун халатда Бибисувайдо кулиб турарди.


-Қалай, к╝ринишим чаккимас а? - деди Бибисувайдо.


-Яхши, аммо суратингизни халат билан чизсам қандай б╝ларкин? -деди ийманиб Холб╝ри.


-Унда мана бундай холатимда чизинг суратимни -деди Бибисувайдо халатини ечиб.Нафис ипак халат унинг оқ мармардай баданидан сув каби оқиб тушди г╝ё.Холб╝ри ҳайратдан ╝зини й╝қотиб, худди ҳайкалнинг очилиш маросимида иштирок этаётган одамдай қип ялонғоч, ҳаёсиз аёлга тикилганича бир лахза турган жойида қотиб қолди.

Кейин ╝зига келиб, ҳаяжондан қилт этиб ютинаркан: -Ие, келин ая, бу қанақаси?!Тезда кийининг.Мен ╝лсам ҳам сизнинг суратингизни бу ҳолатда чизмайман.Ахир бу гунохку! -деди у.


Холб╝рининг бу гапларини эшитиб, ҳозиргина кулиб турган Бибисувайдонинг қиёфаси тундлашди.


-Қанақа гунох?!Ахир қадим замонларда Италиянинг Флоренциясида, Венецияларда рассомлар ялонғоч аёлларнинг портретларини ишлаганларку!Холб╝ри, ундай дема, жоним!Мен сени севиб қолганман!Билсанг, Маматкарим наққошни ёлламаганимизга ҳам аслида шу -сенга б╝лган ╝тли муҳаббатим сабаб.Т╝ғрисини айтсам, портретимни ишлашинг ҳам мен учун унчалик аҳамиятли эмас, эшитяпсанми?!Мен сени севаман!Бугундан бошлаб иккимиз норасмий, ╝ғринча б╝лса ҳам доимо бирга яшаймиз.Ҳохласанг, эртагаёқ самолётга чипта сотиб олиб, Парижга учамиз.У ёғи Венецияга қ╝л узатса еткудек.Иккимиз бинолар акси жилваланган сувли к╝чаларда, ойдин ва сокин сукунатли кечалар қайиқда жимгина, с╝зсиз сайр қилиб юрамиз.Харажатлардан ташвиш чекма.Менда пул к╝п.Анави харип Исканақулнинг топган тутганини ╝з номимга расмийлаштириб қ╝йганман.Уй жойларни ҳам.Керак б╝лса уларни шартта сотамизда, чет элга суриб юборамиз.Таниш билишларим тиқилиб ётибди.Ёрдам беришади.Бундан ташқари тилла тақинчоғу олмос бриллиантларим бехисоб.Бу молу дунё бир умр еб ичиб, ╝йнаб кулишимизга етади, жоним...Кел, манабу булутдай юмшоқ парқу ╝ринга...Кел, б╝ригинам, мени ғажи! -деди у яна, жилмайишга ҳаракат қилганича, қ╝лларини Холб╝ри тамон ч╝зиб.


-Й╝қ, й╝қ, асло!Мени гунохга ботирманг!Мен флоренциялик эмас, ╝збекистонлик рассомман!Мен шундай тарбияланганман.Бувим раҳматли, у дунёда, махшар куни одамзод с╝роқ қилинаётганда одамнинг ╝зи эмас, унинг тана аъзолари тилга киради ва ╝з эгасининг ҳохишига қарши ҳеч нарсани яширмай айтади деганлар.Мана бу к╝рганларимни к╝зим, бу ерга кирганимни оёқларим айтса, мен нима қиламан?! -деди Холб╝ри.


Бу гапларни эшитиб, Бибисувайдо ҳандон отиб кулди.Кейин: -Эҳ, соддагина бола!Кампир энасининг эртакларига ишониб юрибдия!Ахир бугунги фан техника Худонинг й╝қлигини исботлаб б╝лдику!Коинотда сунъий й╝лдошлар, космик станциялар, марсаходлар учиб юрган замонда туппа тузук рассом бола гунох ҳақида гапириб, яна у дунёнинг борлигига ишониб юрса! Какой кашмар, Господи!Яқиндаям диндорлар ёмғирнинг қачон ёғишини ва онанинг қорнидаги боланинг ╝ғил ё қизлигини Худодан бошқаси билмайди дер эдилар.Бугун, ана телевизордан ҳар куни ёмғирнинг қачон ёғишини олдиндан аниқ ақтмоқдалар ва ╝ша айтилган вақтда ёмғир ёғмоқда.Онанинг қорнидаги боланинг нафақат ╝ғил қизлигини, ҳатто қориндаги чақалоқнинг суратини чиқариб, ота онасининг қ╝лига тутқазиб қ╝ймоқдалар.Одамзоднинг тана аъзолари гапиради деган гапга эса, бугун ҳатто томи кетиб қолган жинни ҳам ишонмайди... - деди хунук тиржайиб, Бибисувайдо.


-Одамнинг тана аъзолари гапирмайди деган с╝зларни ╝з танангиз аъзоси б╝лмиш тилингиз билан гапиряпсизку.Одамнинг тана аъзоси б╝лган тил гапираётган б╝лса, нега бошқа аъзолар гапирмасин? Ракета, космик станция, марсаход дейсиз.Улар сиз билан бизни к╝тариб, коинотда муаллақ учиб юрган Ер шари олдида, бепоён космик кенгликлардаги сон саноқсиз сайёралар олдида ҳечку.Энг илғор технология ҳам одамзод ақли тафаккури олдида м╝жиза б╝лолмайди.Негаки, ╝ша технологиялар ҳаммаси инсон ақли заковатининг меваси.Сиз яхшиси, халатингизни кийингда, бу гунох ишларни ҳозироқ бас қилинг -деди Холб╝ри.


-Оҳ, тентаккинам, нега мени тушунмайсан!Нега тушунмайсан!Бу ер юткур раис Исканақул Каркидонов ҳезалак, эшитяпсанми?!Илмий қилиб айтсак, жинсий заиф, импотент! Энди тушундингми?! У ёстиққа боши тегди дегунча пишиллаб ухлайверади.Менинг эса ╝йнаб кулгим келади! Ҳой йигит, бунчалар тошбағир б╝лма!Менга раҳминг келсин, мен ахир сени севаман! Эшитяпсанми, севаман! - деди, оҳ чекиб йиғлаб Бибисувайдо.


-Сиз ҳам мени тушунинг, келин ая.Мен беш минутли ╝ткинчи шайтоний роҳатни абадий Жаннатга алмаштирадиган даражада ахмоқ эмасман.Бунинг устига ёш йигит б╝лсам, сиз эса, кап катта хотинсиз.Менинг ҳам ёш қизга уйланиб, бахтли б╝лиш нийятларим бор -деди Холб╝ри, нарсаларини йиғиштираркан, хонани тарк этиш учун тараддудланиб.


Буни к╝риб Бибисувайдонинг ғазабдан тепа сочи тикка б╝лди: -Қаёққа?! Ахир дорвозалару эшиклар қулфланган, калитлар мендаку, галварс!Қани кетиб ҳам к╝рчи!Сен бола ҳали менинг совунимга кир ювмабсан!Айтганимни қилмасанг, ╝зимни ╝зим тимдалаб, ╝з баданимни ╝зим тишлаб, к╝картириб, мени художник Холб╝ри з╝рлади деб бақираман!Кейин ╝ша харип Исканақул Каркидонувучинг ╝зи сени судга бериб, қаматиб юборади!Қамоқда чирийсан!Қиз болага уйланармишлар! Мени з╝рлаганинг ҳақида эшитса, энди сенга саксонга кирган кампир ҳам тегмайди! Участковый милиционер Қоғозқоп Қорбобоев ҳам, между прочим, менинг ╝йнашим! Хозир, шундо телеп урсам, у кажавали "Урал" мотоциклида етиб келиб, сени ит тутгандай тутиб кетади! -деди у, қаҳр билан к╝зларини чақчайтириб.


Аёлнинг гапларидан Холб╝рининг ҳам ғазаби қайнади.


-Эй, разил ғар хотин, нега мени сенлаяпсан?!Менга тухмат қилгани уялмайсанми?!Қандай ифлос аёлсан?!Эринг, "Қовункапа" ширкат х╝жалигининг раиси бечора Исканақул Каркидонов сенга ╝зига ишонгандай ишониб, вафодорим, севгилим деб ардоқлаб, бошига к╝тарсаю сен унга хиёнат қиласанми, туз еб туздонга туфлаган нонк╝р!Айнан сенга ╝хшаган иштонбоғи б╝ш ғар хотинлар дунёнинг турли чеккаларида танасини сотиб, халқимизни шарманда қилмоқда!Эй арзимас, ╝ткинчи айшу ишратнинг, муваққат маишатнинг қули, наҳотки ортингда оила, Ватан, Халқ турганини ╝йламасанг?!Сен мени қамоқ билан қ╝рқитма!╬зинг қамалиб кетмагин тағин!Э, уйингнинг ремонтигаям, ╝зингаям... -деди Холб╝ри, ётоқхонанинг қ╝лда т╝қилган қимматбаҳо ч╝ғдек гиламига "чақ!" эткизиб тупуриб.


Буни к╝риб, Бибисувайдо ╝зи вада қилганидай ╝зини ╝зи тимдалаб, тишлаб к╝картириб: -Войдод, мени Холб╝ри художник з╝рлаяти, ёрдам беринглар! - деб бор овозда бақира бошлади.Кейин уяли телефонини олиб, шоша пиша ╝йнаши участковый милиционер Қоғозқоп Қорбобоевга қ╝нғироқ қила бошлади.


Холб╝ри этюдник ёрдамида дераза ойналарини синдираркан, чаққонлик билан ховлига сакради.Кейин девор ошиб, жинк╝чалар б╝йлаб чопганича уйига кириб бораркан, унинг авзойини к╝риб, онаси Саидахон қ╝рқиб кетди.


-Ҳа, болам, сенга нима б╝лди? -деди у ҳавотир ичра.


-Ая, тезда бу уйдан кетинг.Биронта қариндошларникига беркининг -деди Холб╝ри.


-Тинчликми, болам, нега беркинаман? Биронтасини ╝лдириб нетиб қ╝йдингми? -деди Саидахон ая, саросима ичра.


-Й╝қ, ая, менга биттаси тухмат уюштирмоқда.Ҳуллас, вақт зиқ, кейин тушунтираман.Илтимос, менинг айтганимни қилинг. Хозир бу ерга ╝ша иштонини бошига кийган муттахам аёл оломонни эргаштириб келиши мумкин -деди Холб╝ри.


-Э, худойимей, энди бунақа к╝ргуликлар ҳам бормиди! -деди, изиллаб йиғлаб Саидахон ая.Кейин ╝ғлининг айтганини қилиб, ховли тамон қочди.


Холб╝ри девор ошиб, далага қараб югираркан, илонизи с╝қмоқдан чопиб бориб, қуриб қовжираб ётган ж╝хоризорга ╝зини урди.Холб╝ри иложи борича ж╝хорипоянинг ичкарироғига кириб кетиш мақсадида, шатир шутир қилиб, юз -қ╝ллари маккаж╝хориларнинг қиличдай ╝ткир баргларида тилиниб, югираверди.Ниҳоят, чарчаб, ҳаллослаганича ерга ╝тираркан, худди ╝лим лагеридан қочган махбусдай жимликка қулоқ тутиб ╝тирди.Орадан бир соатларча вақт ╝тгач, Холб╝ри ╝зи айтгандай бир т╝да ғазабнок одамлар қ╝лида таёқ, т╝қмоқ, кетмонсопи, паншахаю ╝роқлар билан дала й╝лида пайдо б╝лдилар.


-У мана шу ж╝хоризорга кириб кетди, ╝з к╝зим билан к╝рдим! -деди кимдир.


-Тезда ж╝хоризорни ╝раб олинглар!Ифлос бирон ёққа қочиб кетмасин!Зинокорни тутиб, анави участковый Қоғозқоп Қорбобоев келгунича, судсиз, терговсиз тошб╝рон қиламиз!Токи, бошқаларга ибрат б╝лсин!Вой, ноинсоооф!Исканақул Каркидонувуч унга ишониб, буюртма берсаю у аблах раисимизнинг фариштадай бегунох, булоқ сувидай покиза, м╝ъмина аёлига жинсий тажовуз қилиб, уни з╝рласая!-деди яна кимдир.


-Балки Ғойиб тракторчига айтиб, маккаж╝хориларни комбайнда ╝рдирармиз?!╬шанда у қочиб чиқишга мажбур б╝лади ва биз уни тутиб оламиз! -таклиф қилди яна кимдир.


-Й╝қ, яхшиси, ж╝хорипояга ╝т тортамиз!Бировнинг хотинига к╝з олайтирадиган газанда ёнса, к╝з ╝нгимизда тириклай ёниб кетсин! -бақирди яна биров.


-Жуда т╝ғри, ж╝хоризорга ╝т қ╝йиш керак! - таклифни мақуллади кимдир ва улардан бири ч╝нтагидан чақмоқтош олиб, сигарет тутатиб чекиб, энди ж╝хоризорга ╝т илаштирман деб турганди, кутилмаганда узоқдан мотоциклнинг тириллаган товуши эшитилди.


-Ие, участка нозири Қоғозқоп Қорбобоев келяпти!Ҳозир "Тез ёрдам" билан ╝т ╝чирувчилар ҳам етиб келса керак!-деди кимдир.Ж╝хоризорга ╝т тортаётган одам, шошиб чақмоқтошни ╝чирди.К╝п ╝тмай кажавали "Урал" мотоцикли ортидан булутдай чанг т╝зон к╝тариб, участка нозири Қоғозқоп Қорбобоев етиб келди.


У мотоциклни четга олиб, маторни ╝чириши билан, кимдир унга: -Гражданин начайник, художник Холб╝ри мана бу ж╝хоризорга беркинибди.Оломон уни тошб╝рон қилмоқчи -деди.


-Й╝қ, ҳурматли гражданлар, бизнинг мамлакатимизда ╝збошимчаликка й╝л й╝қ!Биз хуқуқий демократик давлатда яшамоқдамиз!Жиноятчи адолатли суд олдида, қонун олдида жавоб бериши керак!Айниқса, бировнинг жуфти халолига к╝з олайтирадиган виждонсиз кимсалар! -тушунтирди участка нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоев.


Кейин мотоцикл кажавасидан карнайли овозкучайтиргични олиб, жиноятчи билан музокарага киришди.


-Художник Холб╝ри!Қаршилик к╝рсатиш бефойда!Ж╝хоризор ╝раб олинган!Қ╝лларингизни юқорига к╝тарганингизча ж╝хоризордан чиқинг!Акс ҳолда куч ишлатишга мажбур б╝ламиз!Сизга ╝н беш минут мухлат!Вақт кетди! -деди у амирона.


Анчадан кейин Холб╝ри қ╝лларини юқорига к╝тарганича ж╝хоризордан чиқиб келди.


-Ҳа, бу бошқа гап -деди участка нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоев ва эпчиллик билан Холб╝рининг қ╝лларга кишан урди.


-Гражданлар, айбланувчига яқин келманглар! Қонунчиликда айбсизлик призумпацияси деган нарса бор! Унинг тақдирини сизлар эмас, адолатли суд ҳал қилади! -дея қ╝шимча қилди, ғазабнок оломонни тинчлантириб участка нозири.


Шу маҳал дала й╝лидан "Қовункапа" ширкат х╝жалигининг раиси Исканақул Каркидоновнинг брезент ёпқичли "Виллис" хизмат машинаси катта тезликда, чанг т╝зон к╝тарганича капа капа б╝либ кела бошлади.Исканақул Карикидонов худди Танзаниянинг Серенгетти водийсида жирафа овлаётган овчидай бошини хизмат машинаси дарчасидан чиқариб олганди.


-Қаранглар!Раис Исканақул Каркидонов ҳазрати олийлари шахсан ╝злари келмоқдалар!Художникнинг ш╝ри қуриди! Райис бува уни шу ердаёқ асфаласофилинга ж╝натадилар энди! -деди кимдир.


Лекин Исканақул Каркидоновнинг хизмат машинасидан кулиб тушгани, ва худди қадрдон одами билан к╝ришаётгандай Холб╝рини махкам қучоқлаб, унга миннатдорчилик билдиргани оломонни ва участка нозирини лол қолдирди.


-Раҳмат, Холб╝ри ука!Илоё мендан қайтмаса, Худодан қайтсин!Сиздан у дунёю бу дунё қарздорман энди!Мен у бевафо аёлдан қандай қутилишни билмай, т╝ғрироғи айбларини б╝йнига қ╝ёлмай юрардим!Сиз менга ёрдам бердингиз!Ҳайрон б╝лманг, д╝стим!Мен уйга ҳар эхтимолга қарши яширин видеокамералар ╝рнатдириб қ╝йгандим.Худога шукр!У манжалақининг жирканч қилмишлари энди манабу дискка ёзиб қ╝йилган.Уни флешкаларга к╝чириб нусхалаб қ╝йдим.Судда асқотади.Мен уни қум талоқ қ╝йдим, ҳа ҳа қумталоқ!Бай бай бай баааай!Хонавайрон б╝лишимга бир бахя қолган эканку а!Э, раҳмат яна бир бор сизга, отангизга раҳмат, укажон! -деди раис Исканақул Каркидонов Холб╝рига, оломонни бадтар ҳайрон қолдириб.


Айниқса унинг гапларини эшитиб, участка нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоевнинг ранги б╝здай оқариб кетди.


7 боб

Ҳайрлашув гулхани


К╝п ╝тмай, "Қовункапа" ширкат х╝жалигининг раиси Исканақул Каркидонов судда ютиб чиқди ва енгилтабиат хотини Бибисувайдодан расман ажрашиб, ╝з котибасига уйланиб олди. Холб╝ри аввалига Бибисувайдо танишларини ва бехисоб бойликларини ишга солиб, инкор қилиб б╝лмас далилу исботларга қарамай, судда ютади ва раис Исканақул Каркидоновнинг ╝зини қаматиб юборади деб ╝йлаб юрганди.Кейин маълум б╝лишича, Бибисувайдонинг бойлиги ҳам, қудратли таниш билишлари ҳам й╝қ экан.Участка Нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоев судда прокурор ва адвокатнинг саволларига жавоб берар экан: "Ҳурматли суд ҳайъати!Бибисувайдо хонимнинг менинг т╝ғримда айтган гаплари қип -қизил тухмат!Аксинча у мени й╝лдан урмоқчи б╝лганда, мен хуқуқ тартибот органи ходими эканлигимни, оилам, севикли хотиним ва фарзандларим борлигини, бундай жирканч ахлоқсизлик билан шуғилланмаслигимни айтганман.Шундан кейин бу енгилтабиат аёл шантаж й╝лига ╝тиб, шу тариқа мендан ╝ч олмоқчи б╝лган" дея барча айбловларни инкор қилди ва сувдан қуруқ чиқди.


Шулар ҳақда ╝йларкан, Холб╝ри уяли телефонини олиб, Илтижога қ╝нғироқ қилди.Кейин гапира бошлади:-Ало, бу дала шийпоними?Яхши қиз, ╝ша атрофда Илтижо деган қизга к╝зингиз тушмадими мабодо?Агар мумкин б╝лса уни бир минутга чақириб юборсангиз, муҳим гап бор эди -деди у.Унинг гапларини эшитиб, Илтижо кула бошлади.Кейин с╝ради:

-Кечирасиз, Илтижо сизга ким б╝лади?


-А, Илтижоми? Нима десам экан сизга...Илтижо менинг севгилим.Мен уни бир зум к╝рмасам соғиниб қоламан, тушуняпсизми? Усиз менга дунё қоронғу -деди Холб╝ри.


Илтижо яна кула бошлади. Кейин: -Жиннивой, шунақа дейсизми? Ахир телефон суҳбатимизни биронтаси эшитиб турган б╝лса нима б╝лади? -деди ҳавотирланиб.


-Эшитса эшитар.Нима, мен бировнинг севганига к╝з олайтиряпманми? Ё севиб, севилмоқ айбми? Эшитсин, бутун дунё билсин сизни телбаларча севишимни!- деди Холб╝ри.


-╬шандайкуя, лекин сал қоғозга ╝раброқ гапириш керакда ╝збекчиликда -деди Илтижо.


-Яхши, шундай қиламиз.Лекин мен ҳозир сиздан д╝ппи тор келганда бир дақиқасини тонна тонна олтинга ҳам сотиб олиб б╝лмайдиган энг қимматбаҳо нарса ҳақида с╝рамоқчиман.Вақт ҳақида.Бугун маликамнинг вақтлари қалай, бир учрашсак, дийдорлашиб дегандай... Буёғи пахта терими ҳам ниҳоясига етяпти.Эрта индин кетиб қолсангиз, менинг ҳаётим кузги далалар каби хувиллаб қолади -деди Холб╝ри.


-Вой, авлиёмисиз? Қаёқдан билақолдингиз? Ростдан ҳам эртага шаҳарга қайтамиз.Нарсаларимизни йиғиштиряпмиз.Автобуслар келса... Эҳ, шаҳарни, уйимизни, ота онамни ╝лгудай соғиндим -деди Илтижо, чуқур х╝рсиниб.


-Ҳа энди авлиё б╝лмасак ҳам, девор қуласа к╝чани к╝рамиз.Ҳуллас, мен сизни даладаги яккатут ёнида кутаман.Дала шийпонидан яккатутгача деярли бир қадамку.Гулливернинг қадами билан ╝лчанса.Туманда қ╝рқсангиз, ╝зим бориб олиб келай -деди Холб╝ри яна.


-Ҳая, туманда б╝рилар ғажиб кетса нима қиламан? -деди Илтижо.


-Ғажимайди, хотиржам б╝линг.Бу далалар Холб╝рининг территорияси.Қани биронта б╝ри яқин келиб к╝рсинчи!Тилка пора қилиб тейлейман! -деди Холб╝ри, ғазабнок б╝ридай ириллаб.Кейин улий бошлади.


-Й╝қ, туманда бир ╝зим юргани қ╝рқаман -деди Илтижо.


-Эҳ, шу ҳам тиббиёт олийгоҳининг талабаси б╝лдию! Юракдан ҳам бор эканку а! ╬қишни битирганингиздан кейин тажриба ошириш учун сизни биронта ╝ликхонага юборишса нима қиласиз? У ерда оқ сурпга ╝раб қ╝йилган мурдалар нурсиз к╝зларини бақрайтириб, кузги изғиринда ёрилган анордай энгак ташлаб ётади.Талаба деган у ╝ликларни бундай сартахтага тортиб, ништар билан ёриб, бош чаноғини трепанация қилиб, очиб, текширишига тувра келади.Майли, қ╝рқсангиз, шийпонда ╝тириб туринг.Мен ╝зим ғир этиб бориб, сизни олиб келаман.Бугун иккаламиз ╝тин т╝плаб, далада гулҳан ёқамиз -деди Холб╝ри. Шу тариқа улар ҳайрлашаркан, Холб╝ри телефонни ╝чириб, киссасига солди.Кейин шийпон тамон ж╝нади.Унинг шийпонга яқин борганини туманда ҳеч ким сезмади.Холб╝ри киссасидан қ╝л телефонини оларкан, яхшиям телефон бор дея ╝йлаб қ╝йди.С╝нг яна Илтижога қ╝нғироқ қилди.Лекин кутилмаганда Илтижонинг "П╝!" деган товушидан ч╝чиб, юраги ёмон б╝либ қолай деди.Унинг қ╝рқиб кетганини к╝риб, Илтижо кулавериб, қотиб қолди.Қорнини чангаллаб, буралиб кулдида ╝зиям.Кулавериб бечаранинг к╝зларидан ёш чиқиб кетди.Холб╝ри ҳам кулди.


-Эҳ, довюрак рассом! Чумчуқ пир этса, юрагингиз шир этарканку! Яна ╝ликхона, мурдалар ҳақида сафсата сотасиз -деди Илтижо, ҳамон ҳузур қилиб кулганича.


Улар кула кула, дала й╝лидан юриб, туманда хира к╝риниб турган улкан яккатут тамон юрдилар.К╝зланган жойга етиб келишгач, Холб╝ри ч╝нтагидан чақмоқтош олиб, ╝зи аввалдан тайёрлаб қ╝йган хас -ҳашак, ╝тин ч╝пга ╝т қалаб, гулҳанни ёқди.Гулҳан аланга олар экан, ғ╝запоя ва ╝тин ч╝плар гувиллаб ёна бошлади.Олов шуъласида Холб╝ри билан Илтижонинг соялари афсонавий девлардай лопиллаб, гоҳ узаяр, гоҳ қисқарар, қизғиш, пуштиранг учқунлар чирсиллаб ҳавога учар, к╝зни ачитгувчи улкан тутун илони осмонга ╝рларди.


-Мана бу халтада картошкалар бор. Ҳозир мен сизга гулҳан ч╝ғида картошка пишириб бераман -деди Холб╝ри ва халтадаги картошкаларни гулҳан ч╝ғларига к╝мди. Кейин гулҳанга ғ╝запоя ва дарахт шох -шаббаларидан ташларкан: - Нега қараб турибсиз?Оловни боқишга к╝маклашмайсизми? Қаранг, оч қолган олов ╝тин ч╝пларни қандай иштаха билан қасрллатиб ейяпти! -деди.


Илтижо х╝п деб ғ╝запояларни ва қуриган юлғун шохларини гулханга ташлади.Унинг юзлари олов шуъласида худди олтин ниқобдай товланар, нозик қ╝лларини оловга тоблаганича шодланиб жилмаярди.

-Қандай ажойиб! Мен бу дамларни ҳеч қачон эсимдан чиқармайман -деди у ҳамон гулҳанга ╝йчан термулганича.


-Мен ҳам кимсасиз кузги далада гулхан ёқишни ва ёлғиз ╝зим оловга термулиб ╝тиришни ╝лгудек яхши к╝раман.Шаҳарда қанақа билмадиму, бизнинг қишлоқда ким уйланса, албатта унинг т╝йида келин тушди маҳал гулҳан ёқилади.Ғат -ғут карнай садолари, сурнай нолаларию ноғоралар зарби остида йигит қизлар гулханни айланиб, рақсга тушадилар.Кейин куёв паранжига ╝ранган келинни улкан личинкадай билтанглатиб елкасида к╝тарганича, одамлар коридори аро югириб, уйдаги чимилдиққа қ╝йиб чиқади.Албатта бу қадимий анъаналарга бизнинг к╝зимиз ╝рганиб қолган.Лекин бу жараённи европаликлар к╝рса, ҳайратдан ёқа ушлашлари табиий.Улар учун бизнинг анъаналаримиз жуда қизиқ.Бир гал Туқумб╝й деган бола уйланиб, т╝йида паранжига ╝ранган семиз, оғир келинчакни к╝тариб, азбаройи з╝риқишдан б╝йин томирлари ╝қловдай б╝ртиб, инқиллаб кетаётганди, кимдир уни чалиб юборди.Туқумб╝й мувозанатини й╝қотиб, ёнбош -ёнбош юриб, чиринди т╝ла хандакка қулаганда кулавериб, қорайиб кетганмиз -деди Холб╝ри.


Унинг гапларидан Илтижо ҳандон отиб куларкан: -Т╝йимиз куни сиз ҳам мени ╝ша Туқумб╝йга ╝хшаб йиқитиб юбормайсизми, чиринди хандагига?! -деди.


-Унинг учун аввалдан сизни ҳар куни уч -т╝рт маҳал к╝тариб, тирнопка қилиб туришим керак -деди Холб╝ри, гулҳанга термулган куйи мийиғида куларкан.


-Ҳо, буни қаранга! Режалар з╝рку? -кулди Илтижо ҳам.


Анчадан кейин Холб╝ри гулҳан ч╝ғларини ч╝пак билан титкилаб, пишган картошкаларни ковлаб чиқарди.Кейин улардан бирини олиб, у кафтидан бу кафтига отиб, пуфлай -пуфлай совутиб, уни иккига б╝лди.Куйиб, қорайган п╝чоқлар ичидан пишган картошка оқариб к╝ринди.Картошкани яхшилаб совутгач, Холб╝ри уни Илтижога узатди: -Қани, бир еб к╝рсинларчи қишлоқиларнинг даладеликатес деган таомини.Манабу туздан сепиб, кейин тановвул қилинса, жуда кетадида -деди у.


Илтижо Холб╝ри айтгандай, ч╝ғда пишган картошкага туз сепиб еркан, роҳатдан к╝злари юмилиб: -Умх, бай бай бай бааай! Қандай мазали! -деб қ╝йди, мамнун жилмайганича.Унга қараб туриб, Холб╝ри хохолаб кулиб юборди.


-Ҳа, нега куляпсиз, барно йигит? - ҳайрон б╝лди Илтижо.


-Оғзингиз қорайиб қолли -деди Холб╝ри.


Илтижо шошиб оғзини енгига артган эди, қоракуя сувалиб кетди ва Холб╝ри бадтар кула бошлади.


Бу орда у битта картошкани еган эди, унинг оғзи ҳам қорайди.Холб╝рининг қорайган оғзига қараб, Илтижо ҳам кула бошлади.


-Ҳадеб кулаверманг.Ҳозир битта қайноқ картошкани к╝йлагинингизнинг ёқасидан ичингизга тейлаб қ╝яман -деди Холб╝ри ва иссиқ картошкани олиб, қизни қувлай бошлади.Илтижо қиқир қиқир кулганича, гулҳан атрофида айланиб, қоча бошларкан, Холб╝ри кутилмаганда ғ╝запоя ч╝киртакларига қоқилиб, ерга йиқилди ва иссиқ картошка қ╝лидан учиб кетди.Боядан бери кулиб қотаётган Илтижо, ерда ётган иссиқ картошкани олиб, Холб╝рининг ёқасига тиқди.Картошка к╝йлак ичига думаларкан, куйиб қолган Холб╝ри, картошкадан ҳалос б╝лиш учун типирчилаб, ╝з танасига шаппатилаб, ч╝ғ ютган бақадай сакрай бошлади.Буни к╝риб, Илтижо кулавериб чарчаб, ерга ётиб қолди.Холб╝ри эса ерга тушган картошкани ола солиб, қизга ташланди.Лекин бу пайт картошка анча совиб қолган эди.Холб╝ри Илтижони қучоқлаган куйи унинг кулиб турган чарос к╝зларига тикилиб қолди.Шундан кейин гулҳан шуъласида икки соя гул ва печакдек бир бирига чирмашиб кетди.


8 боб

Эшак билан суҳбат


Илтижо билан Холб╝рининг ҳайрлашиши жуда қийин б╝лди.

-Майли унда, Илтижо, ҳайр.Тез кунларда яна к╝ришамиз, Худо ҳохласа.Яхши етиб олинг.Йиғламанг, ахир шаҳар қочиб кетмаганку.Қолаверса, ҳозир Лайли, Мажнун, Фарходу Ширин, ёки Ромео - Жульетталар замони эмас.Бахтимизга қ╝л телефонлари бор...Ие, йиғламанг десам, яна йиғлаяпсизку.Қани, к╝з ёшини бас қилиб, ҳозироқ жилмайингчи.Жилмайинг... Ҳа, бу бошқа гап...Эҳ, сиздан ажралиш мен учун ҳам нақадар оғир эканини билсангиз эди.Шу икки ой муддатда сизга шу қадар боғланиб қолдимки, ҳозир танамнинг тенг ярмини қилич билан кесиб, олиб кетишаётгандай туюлмоқда менга.Г╝ё юрагимни суғуриб олишаётгандай. Лекин, начора, вақт деганлари бешафқат ҳакам. Унга оддий одамлардан тортиб, қудратли ҳукмдорлару бойлиги банкларга сиғмайдиган бадавлат бойлар ҳам қарши чиқолмайди, уни ҳеч қандай куч т╝хтата олмайди.Вақт бор экан, бир куни инсон бор топган нарсаларидан, ╝зи севган инсонларидан, яқинларидан вақтинчалик эмас, бир умрга эмас, мангуга жудо б╝лади.Тушуняпсизми, абадул абад!Бу нарсани бир зум тасаввур қилмоқ, ҳис этмоқнинг ╝зи дахшат!Бундай жудолик қаршисида сиз билан бизнинг вақтинча айрилишимиз ҳеч нарса эмас.Ҳуллас, ҳалиги гап.Худо ҳохласа, сизларнинг уйингизга онам совчиликка борадилар.Ота онангиз рози б╝лган маҳал сиз унамай туриб олмангда ишқилиб -деди Холб╝ри.Илтижо Холб╝рига к╝злари т╝ла жиққа ёш билан жилмайиб қаради.Кейин у ҳам гапира бошлади: -Мен ҳам бу ажойиб қишлоқда юрагимни қолдириб, шаҳарга б╝м -б╝ш вужуд билан қайтаётгандайман.Лекин бу ёқларга келиб, сизни топиб олганимдан хурсандман.Бу далаларда сиз билан ╝тган ажойиб дамларни, бизни учраштирган пахтазорларни, иккимиз қайиқда сузган, баланд қамиш деворлари шамолларда майин шовуллаган, сон саноқсиз оппоқ нилуфарлар очилиб ётган дарё делтасини, иккаламиз гулҳан ёққан кунни, сизнинг ичагузди ҳангомаларингизни ҳеч қачон унутмайман.Сиз чизган портретни ота -онамга к╝рсатаман.С╝нг, уни ╝зимнинг хонамга, шундоқ кароватимнинг устига илиб қ╝яман.Ҳар гал портретга қараганимда сиз ёдимга тушасиз.Телефонлашиб турамиз.Яна мен кетгач, бошқасини топиб олиб, телефон рақамларингизни ╝згартириб олманг! -деди у кулишга ҳаракат қилиб.

-Э, Худо сақласин -деб қ╝йди Холб╝ри.

Шундан кейин улар яна бир бор ҳайрлашдилар.Илтижо автобус ойнасидан Холб╝рига қ╝л силтар, нималардир дер, аммо ойна ортидан унинг овози эшитилмасди. Холб╝ри ҳам то автобуслар карвони к╝здан ғойиб б╝лгунича қизга қ╝л силтаб турди.Автоколонна илонизи қишлоқ й╝лидан олислаганича, туманлар қаърига сингиб кетди ва ╝зи башорат қилганидай Холб╝рининг ҳаёти Илтижосиз худди кузги кимсасиз далалар каби хувиллаб қолди.Уйда ундан бадтар эди.Мана у кечагина хашарчи талабаларнинг жарангдор кулгиларидан гавжум, бугун эса сукунат қаърига ч╝мган дала шийпони ёнида кузги далаларни, туманда жанубга учиб кетган қушларнинг б╝м б╝ш инларини ҳовучларида тутган дарахтларни, ╝ргимчак т╝рига ╝ранган бурганларни, Юлғун буталарини ва туманда ╝тлаб юрган эшакни б╝ёқда акс эттириш билан овора б╝либ турганди, бир маҳал туманли й╝лди кимнингдир ғира шира қораси к╝ринди.Шарпа яқинроқ келгач, Холб╝ри уни таниди.Мастликдан гандираклаб келаётган у одам Ғойиб тракторчи эди.Маст одам одатда мижғов б╝лишини ва ╝зининг беъмани гаплари билан одамнинг вақтини олишини, ишдан қ╝йишини, ҳатто жиғига тегиб, дилини ранжитишини яхши билган Холб╝ри ╝зини панага олди. Аммо, Ғойиб тракторчи т╝ғри ╝тиб кетмай, шийпон ёнида т╝хтадида, бир зум қадимий соат маятниги каби чайқалиб тураркан, кутилмаганда юлғун бутазорлари тамон юрди.Буни сезган эшак, бошини норози сарак сарак қиларкан, пишқириб қ╝йди.С╝нг яна беғамгина ╝тлайверди.Холб╝ри Ғойибнинг ҳаракатларига қараб, у эшакни миниб кетмоқчи шекилли деб ╝йлади.Аммо тракторчи эшакка гапира бошлади:


-Яғир, яхшимисан?!Сокин сукунатда, туманли далада ёлғиз ╝зинг хаёл суреееб, маза қилиб ╝тлаяпсанми? ╬тла, ╝тлайвер.Менга эътибор берма.Бийдай дала.Й╝лда биронта ҳам одам к╝ринмайди.Туманда сенга к╝зим тушиб қолдию, кел, шу эшакдан ҳол аҳвол с╝рай, бироз суҳбатлашай дедимда.Мен сенинг тилингни тушунмасам ҳам, сен менинг с╝зларимни тушунсанг керак.Агар тушунмаганингда, ҳеч й╝қ биронта савол берардинг.Индамай ╝тлашингдан сен дунёдаги барча тилларни биладиган донишманд олим эшак эканинг шундоқ билиниб турибди.Одатим, ароқ ичганда сергап б╝либ қоламан.Бунинг устига далаларда ёлғиз ╝зим трактор ҳайдаб, баҳорий кенгликларда ортимдан қалдирғочлар галасини эргаштирганимча мола судраб, ер текислайман.Ёзда ям -яшил ғ╝заларга ишлов бериб, культивация қиламан.Мана бунақанги осойишталик ҳукмрон сурган кузги туманларда хафталаб уйга келмай, далаларни шудгорлайман.Кечалари дала шийпонидаги шалоғи чиққан йиғма кроватимда ухлайман.Энди ╝зинг ╝йла, ахир мен ҳам инсонман, ким биландир суҳбатлашиб турмасам, кимгадир юрагимни очмасам, кимсасиз оролда ёлғиз яшагувчи ёввойи одамга айланиб қолишим мумкин.Шунинг учун сенга ╝хшаш яғир эшаклар билан, гоҳо сигирлару қ╝й эчкилар, чумчуқ, чигиртка, қурт қумурсқалар билан суҳбатлашиб тураман.Теваракда биронтаям одам қолмаган б╝лса, нима қишлиш керак, ахир.Қолаверса сен чақимчи эмассан, айтган ҳар бир гапимни телефонинга хуфёна ёзиб олиб, оқизмай томизмай, керакли жойларга етказмайсан.Шу десанг, қ╝шни қишлоқлик бир ҳамкасбимиз ╝ғлини уйлантирди.Камбағал одамнинг қ╝ли очиқ б╝ладида.Киши бошига биттадан ароқ т╝ғри келди десам, мубалоға б╝лмас.Кемамиз ч╝киб кетгунча ичдик.Т╝йга шаҳардан Запарғани деган отарчи кепти.╬ттиз иккита тишининг ҳаммасига тилла қопланган.Оғзи қимматбаҳо тошлар сақланадиган ҳамёнми дейсан.Овози, хафа б╝лмагину, сенинг овозингдан ҳам хароб.Мен ҳам ундан яхшироқ айтаман ашулани.Бир маҳал у қорнига садаф қадалган торини тинғирлатиб, "Феруз"ни айтаётганди, ёнимизда ╝тирган Шоир Шовқин Сурон ибн Сокин Сукунат таҳаллусли ижодкор кутилмаганда шартта ╝рнидан туриб:


-Эй, Запарғани, тезда ашлангди т╝хтат қани!Эзма қ╝шиқларинг билан юрагимизни қон қилиб юбордингку!Сал ш╝хроқ қ╝шиқларинг й╝қми?!Қара даврада замонамиз қаҳрамонлари, қиличдай илғор механизаторлар ╝тирибди!Ш╝хидан айт, йигитлар жаранглаган ханжарларни тишлаб, саҳродаги қуюндай чирпираб, айланиб, хоразм лазгинкасига ╝йнасин!-дея бақирди.

Бу гаплардан табиийки, отарчи Запарғани қаттиқ ғазабланди.


-Нифига себе!А ты кто такой, чтобы тут командовать а, алкаш несчастный!Қ╝шиқларим ёқмаса ғилдира баттан!Ман бу қ╝шиқларимди санъатни тушунадиган нозик, нафис дидли шинавандалар учун анов қиляпман, айтяпман!Сенга ╝хшаган эговлар санъатни, мақомни тушунармиди!- деди у.


-Я кто такой?!Э, мен ╝з замонасидан минг, миллиард йиллар ╝зиб кетган, ҳали шеърларини инсоният тушунишга қодир б╝лмаган моденнуст Шоир Шовқин Сурон ибн Сокин Сукунат б╝ламан! - деди шоир фаҳр билан.


-Вой, вохахахахаааа! Шоирмишлар!Таҳаллусингни ҳам биринчи марта эшитиб турибманку!Шоир б╝лсанг, ҳофизлар шеърларингни қ╝шиқ қиларди ва биз сени танирдик.Сволочь самозванец! Катись отсюда, пока телохранителларим сени тилка пора қилиб ташламасдан! -деди маҳаллий ҳофиз Запарғани.


Шоир Шовқин Сурон ибн Сокин Сукунат даханаки жангни давом этдирди:-Э, овози палағда отарчи!Биринчидан, сен Огоҳий бованинг арвохини чириллатиб, "Мушкин қошингнинг ҳайрати" деб айтяпсан.Ҳайрати эмас, ҳайъати, ёр қошлари суд ҳайъати каби тизилиб ҳукм чиқаргач, чашми жаллод, яъни офатижон к╝з, как бы, ҳукмни ижро этиб, ╝з ошиғини ╝тли нигохи билан қатл этади, ╝лдиради демоқчи шоир.Иккинчидан, сен бугун Огоҳий бованинг шеърларини ашула қилиб айтганинг каби, минг, миллион йиллардан кейин менинг шеърларимни ҳам ҳофизлар қ╝шиққа айлантириб, ╝зга сайёралардан келин тушириб келаётган космобусларда, звездалетларда, учар тарелкаю, вақт машиналарида бутун коинотни бошига к╝тариб куйлаб келадилар.Так что, сен бола катта кетма!Мен олти йил қоратэ билан шуғилланганман.Ҳавода икки марта айланиб, оғзинга қаратиб тепаман, тилла тишларинг қийшайиб, оғзинг ёпилмайдиган, ёпилса, очилмайдиган б╝либ қолади.Уриб, номи суягинг б╝лса ун қилиб тейлейман!Телохранителларингни ҳам! -деди у.Шоирнинг бу гапларидан ҳаммамиз кулиб, қотиб қоллик.


Инна дегин, анъанага к╝ра оммавий муштлашув бошланди.Яхши, ҳамкасбимизнинг бахтига участка нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоев ҳазратлари пистирмада пойлаб ётган эканлар, зудлик билан тартиббузар Шоир Шовқин Сурон ибн Сокин Сукунатни хибсга олиб, қ╝лларига кишан ураркан, "Урал" русумли мотоциклининг кажавасига ╝тқизиб, участка ерт╝ласига олиб кетди.Шундан кейин т╝й т╝йдай б╝лсин, пичоқбозлик б╝лмасин деганларидай, биз ҳам қолган қутган ароқларни ичиб, шишаларни қоқлаб, тарқалишдик.Ҳозирча бор гап шу, яғир эшшак -деди Ғойиб тракторчи. Кейин эшак билан ҳайрлашиб, дала й╝лига чиқаркан, гандираклаганича юриб, туманларга сингиди, ғойиб б╝лди.


9 боб

Ойдин далалар


-Гувиллаб эсаётган тунги қор шамолида ҳаво линиясининг биронта сими узилдими, қишлоқда чироқ ╝чиб қолди.Холб╝ри чироқ ╝чмай туриб, қ╝л телефонининг батарейкасини электр энергиясига т╝йинтириб олгани яхши б╝лган экан.Й╝қса у Илтижога қандай қ╝нғироқ қилар эди?Илтижо эса, шаҳарда яшайди.У ёқларда чироқ деярли ╝чмайди.Яъни телефони жиринглаши биланоқ у алоқага чиқади.Шундай ╝йлар билан Холб╝ри қ╝нғироқ қиларкан, ╝зи ╝йлаганидай трубкадан Илтижонинг таниш, жарангдор овози келди: -Эшитаман.Алло!Холб╝ри ака, бу сизми?!- деди у шошиб.


-Ҳа, мен -деди Холб╝ри.У энди қиздан ҳол аҳвол с╝рамоқчи эди, Илтижо хурсандлигидан яна гапира бошлади:


-Вой қандай яхшия! Энди ╝зим қ╝нғироқ қиламан деб турувдим!Яхшимисиз?Холам яхшимилар?!Қишлоқ қиримлар тинчми?Қорадаё тамонларни, биз учрашган далаларни, шаффоф сувлар узра нилуфаргуллар очилиб ётган қамишли делтани туманлар қоплаб ётгандир? -деди у.


-Ҳудога шукур.Қишлоқ тинч.Онам ҳам юрибдилар.Мен ҳалиям ╝ша ╝ша, далама дала дайдиб, расм чизиб юрибман.Лекин сизсиз яшаш энди менга қийин б╝либ қолди.Нуқул сизни ╝йлайман.Атрофда ҳамма нарса, дов -дарахт, далалар, қишлоқ й╝ли, соҳилга элтгувчи с╝қмоқ, дарё дельтаси, туманлар, барча барчаси сизни эслатаверади.Айниқса хувиллаб қолган кимсасиз дала шийпони.Борсам, шийпон олди намиққан хазонлардан ивирсиб, дераза ойналари синиб ётган экан.Худди эгаси к╝чиб кетган уйдай жим -жит.Жуда қайғули манзара.Ишқилиб айрилиқ азобидан, ҳижрон қийноғидан телбаланиб қолмасам б╝лди дея ╝йлаб қ╝яман баъзан.Айтгандай, яхши етиб олдингларми?Ота оналарингиз ҳам яхши юришибдими? -деди Холб╝ри.


-Ҳа, раҳмат, Худога шукр.Ҳаммалари тинч.Сиз чизиб берган суратимни уларга к╝рсатдим.Роса хурсанд б╝лишди.Сиз ҳақингизда с╝злаб бердим.Дадам, рассомлар битта картинасини сотса, фалон пул б╝лади.Бундан ташқари ҳокимларга, банкирларга марҳум ота оналарининг портретларини чизиб берса, унинг банкдаги хисоб рақамига катта миқдорда пул суришлари, ёки т╝лов фойизи оз б╝лган имтиёзли кредитларни бериб, савдо сотиқ билан шуғилланишига к╝маклашишлари мумкин -дедилар.Ҳуллас, ишлар ҳозирча ёмон эмас.Лекин мен пахтадан қайтаётиб, автобусда то уйга етгунча йиғлаб келдим.╬рганиб қолган одамингдан айрилиш жуда қийин б╝лар экан.Энди мана, ётибман каравотимда ёлғиз.Кроватим тепасидаги деворгасиз чизган портретни илиб қ╝йганман. Қачон келасиз, шундан гапиринг.Уйга эмас, институтга боринг.Дарсдан с╝нг биронта кафега кириб, шамлар ёқилган алохида стол атрофида мириқиб суҳбатлашамиз.Қишлоқда кечган ажойиб дамларни биргалашиб эслаймиз -деди Илтижо.


-Сиз ╝қишни бошлаб олаверинг, Худо ҳохласа, албатта бораман.Онам ҳам қачон уйланасан, отанг раҳматли ╝тиб кетди, энди ҳеч й╝қ мен к╝зимнинг тириклигида одамлардай келин олиб, неваралар к╝риб, нийятларимга етай -дея қистаб, к╝з очиргани қ╝ймаяптилар - деди Холб╝ри.

Илтижо Холб╝ри айтган гаплардан ҳаё қилдими, бир зум жимиб қолди.Кейин гапни бошқа ёққа бурди. -Кеча тушимга кириб қолибсиз. Тушимда сизнинг Париждаги "Лувр" музейидаги бебаҳо картинангизни ╝ғирлаб кетишган эмиш. Картинани пичоқ билан кесиб олишиб, қуруқ чорч╝пини қолдиришибди. Музейда т╝с - т╝палон. Полиция ходимлари исковуч итлар билан у ёқдан бу ёққа чопиб юришибди. К╝чада полиция мошиналарининг сиреналари увиллаб, харбийлар т╝планган оломонни, узун узун калтаклар учига микрафон осиб олган, фотоаппарат ва видеокамералар билан қуролланган журналистларни резина т╝қмоқлар билан савалаб, хайдамоқда. Мен бу шум хабарни тезроқ сизга етказиш учун "Сена" дарёси томон чопдим. Чунки сиз ╝ша дарё б╝йида матога мойб╝ёқда асар ишлаётган экансиз.Мен шум хабарни сизга етказишдан ҳам к╝ра, алам аччиқ устида ╝з жонингизга қасд қилмаслигингиз учун к╝нгилингизни к╝тариш устида к╝проқ қайғурар эдим ╝ша пайт. Рассом халқи ҳиссиётга берилган халқ б╝лади, шум хабарни эшитгач, холб╝ри ака дарё устига қурилган ҳайбатли к╝прикка этюдник тасмаси билан ╝зларини осиб нетиб қ╝ймасинлар дея ╝йлайман нуқул. Югиряпману оёқларим сира олдинга жилолмаётгандай. "Холб╝ри акаааа! Картинангизни ╝ғирлаб кетишган б╝лса, янгисини ишларсиз! ╬з жонингизга қасд қила к╝рманг! ╬зини ╝зи осиш оғир гунох деб эски китобларда келадиии! Эшитяпсизми?! Мен сизсиз яшай олмайман! Мени бу шафқатсиз, телба дунёга ташлаб кетманг!" дея бақиряпман, аммо овозим чиқмайди.Бир нарса қилиб, сизга яқинлашдим.Қарасам, сиз бир аслзода француз аёлининг портретини ишлаётган экансиз. Рашк деган нарса хиппа гирибонимдан оди.Ғазабдан к╝кариб, лабларим хунук қийшайиб, гезарди. -Вой бевафооо! Вой номаааард! Олис пахтазорларда, дарё соҳилларида севаман дея мени алдаган экансизда?! ╬лдим куйдим деганларингиз ёлғон эканда а?! Ноинсоф фирибгар альфонс!.. Тамом, энди менга бу дунёда яшашнинг қизиғи қолмади! Хайбатли к╝прикдан "Сена" дарёсига... й╝қ, яхшиси Эйфель минорасига чиқиб, ҳамманинг к╝зи ╝нгида ╝зимни пастга отаман! -дея йиғладим. Лекин овозим чиқмас эди. Бир маҳал сизга ╝з портретини чиздираётган аёл ╝збек тилида:

-Яхшилаб чизяпсизми? Яна карикатурамни чизиб қ╝йманг! -деса б╝ладими. У хоним ╝збек экан! Яна ҳар замонда сабрсизланиб: - Ҳали узоқ ╝тиришим керакми? Б╝йним толиб кетдику -дейди.


Сиз б╝лсангиз, парижлик аслзода хонимга: -Ҳечқиси й╝қ, сабр қилинг. Кечаси б╝йнингизга тахта боғлаб ётсангиз, эрталабгача дардингиз мусаффо б╝либ кетади, Худо ҳохласа - дедингиз.


Аслзода француз аёли ╝риндиқда ╝тиган куйи, ╝зини тутолмай, силкиниб, овозсиз кула бошлади.


-Кулманг. Шайтон васваса қиляпти сизни. Мен ҳам бир гал бандаликни бажо келтирган худосизлар жамиятининг собиқ раисига патаха ╝қигани бориб, мусибатхонада кулиб юборганман. Қисқаси, воқеа бундай б╝лган. Оёқ учида секин - секин юриб бориб, чорпоя қирига омонатгина ╝тирсам, муллаваччалар билан қори акалар менга "қани, ╝қисинлар" дегандай м╝лтайиб қараб турибдилар.Мен ҳам авваллари худосизлар жамиятининг аъзоси б╝лганим учун дуо деган нарсани билмасдим.Бум бум. Аста қори акага қараб: -тақсир, ╝қисинлар -десам, қори ака ёнидаги пуфайка кийган ч╝ққисоқол одамга: - Сариқ домла, сиз ╝қинг -деди.Сариқ домла б╝лса, й╝қ, пакана домла ╝қий қолсинлар деди, ╝зини масъулиятдан ҳалос этиб.Жуссаси бироз кичикроқ домла б╝лса, дуо ╝қиш ╝рнига менга қараганича, бутун танаси билан силкиниб, унсиз кула бошлади.Муллаваччалар ҳам.Ие, дейман, буларнинг том -поми кетиб қолганми? Ё товба, мусибатхонада ҳам куладими одам деган? -дея ╝йлайман нуқул.Бир маҳал битта йигит келиб, қулоғимга: -ака, т╝нингизни тескари кийиб олибсиз -деса б╝ладими. Қарасам, ростдан ҳам т╝нимнинг астари чиқиб турибди.Қаранг, шошилишда т╝нимни тескари кийиб кетаверибман. Қайдан кулги келди билмайман.Шайтоним тезмасми. Гоҳ т╝нимга қараб, гоҳ сариқ домлага қараб,гоҳ пакана домлага қараб куляпман, куляпман денг, қани энди ╝зимни т╝хтата олсам. Астахфирулло десам ҳам кулгим т╝хтамайдида. Айниқса, оғзини ёпса ҳам курак тишлари қуённинг тишлари каби к╝риниб турадиган муллаваччага қарадиму, ортиқ чидолмай портлаб кетдим г╝ё.Хуваххахахахаааа! - дея қахқаха отиб кулавердим. Ҳамма патахачилар, айниқса ╝лик эгалари кулиб, қотиб қолишдида ╝зиям.Кулавериб к╝зларимиздан ёш чиқиб кетди.Шайтон алайхуллаъна шунақа ёмон б╝лар экан -дедингиз сиз.


Гаплариннгизда франциялик аслзода ╝збек аёли роса кулди.Охири, кулгидан чарчаб, к╝з ёшларини б╝йнидаги харир шарфига артаркан: -Э, боринге -деди, ╝рнидан қ╝зғолиб.


Шу маҳал Эйфель минорасидан бир қиз қ╝лларини оғзига к╝вача қилиб, аслзода аёлни бор овозда чақира бошлади.


- Вой, дугонам Сайёра чақиряпти. Домла Дахшатий мени с╝раяптилар шекилли.Тезроқ бормасам, деканимиз мени ╝қишдан хайдаб юбормасинлар тағин -деди, ҳавотирли тараддудланиб парижлик аслзода хоним.Кейин, шошиб, сизга юзланаркан: - Суратим тайёр б╝лдими? -деди.


-Ие, мен фотографмидим сизга, бир зумда суратингизни чиқариб берсам.Ҳали б╝ёқ билан ишлашим керак.Қолганини эртага давом этдирамиз энди.Эртага сизни шу ерда кутаман.Албатта келинг, сурат чала қолиб кетмасин!- дея тайинладингиз сиз..


-Х╝п, албатта келаман, хайр! Эртагача! -деди парижлик соҳибжамол аслзода хоним ва шошиб, Эйфель минораси тамон чопиб кетди -дея к╝рган тушини якунлади Илтижо.

Холб╝ри Илтижонинг гапларини мароқ билан тинглар ва кулар эди.


10 боб

Бибисувайдо


-Ғиштхон, сен менинг қиёматли опамсан.

Худо ҳохласа, сен билан д╝захда бирга ёнамиз -деди Бибисувайдо, қийқириб кулиб.С╝нг, жиддийлашиб, давом этди:

-Билсанг, бизга табиат тамонидан берилинган бу чирой чиммат ғанимат.

Чирой аёл кишига ярим ризқ, тенгсиз қурол!Бу неъматдан фойдаланиб қолмоғимиз керак, опажон.

Т╝ғри, сенинг б╝йнинг узун, қизилкуркабетсан. Бунинг устига гезарган лабларинг орасидан остки тишларинг булдог итнинг тишлари каби к╝риниб туради.Бошинг ҳам ғознинг бошига ╝хшайди.Лекин сенинг қоматинг борку, қоматинг!К╝кракларинг ниқ, кетинг ҳам катта.Эҳ, сен умрнинг шиддат билан ╝тишига бир қара!Бир қарагин!Бу кетишда хаш паш дегунча юзларимиз ажинлардан туршакдай тиришиб, бужмайиб, сарвдай қоматимиз ялмоғиз кампирнинг қомати каби букчайиб қоладику.

Қисқаси, гап бундай.

Иккаламиз сенинг уйингда к╝нгилочар муассаса очсак ва бу ишга ╝зимизга ╝хшаш енгилтак аёлларни жалб қилсак.Сен бунга нима дейсан? Шу й╝л билан к╝плаб аёлларни "иш" билан таъминлардик. Улар ичкилик дардига мубтало б╝либ, шиша ғарибига, ичкиликнинг қулига айланган текинх╝р эрларини боқиб, р╝зғорини тебратарди, биз эса даромадни арра қилардик.Тома-тома к╝л б╝лур деган машойихлар, Ғиштхон!Худо бериб, пулимиз к╝пайиб, Дубайга кетворсак, ана ҳаёту мана ҳаёт!Сен шарқ тилларини чала пуча б╝лса ҳам биласан.Яъни таржимонга бериладиган пулларни тежаб қолардик.Дубайда биронта фирма очиб, сердаромад иш вада қилиб, ╝збек қизларини, жувонларини ╝ша ёқларга чақириб, уларни бойларга улгуржи сотсак, к╝кавой пуллардан қоплаб топардик. Қарабсанки бир икки йилда миллионер б╝ламиз, қоламиз.Кейин мен анави сволоч импотент, алкаш Исканақул Каркидонувучнинг энасини Наманганнинг учқ╝рғонидан к╝рсатардим! Котибасини ҳам... Давай, Ғиштхон опа, қ╝лбола ароғингдан пиёлага т╝лдириб қуй -деди Бибисувайдо.


-Эй, калланг жойигами, Бибиш, қишлоқда к╝нгилочар муассаса очиб б╝ладими?Масжид имоми Зайниддин қори фатво берсалар, дарғазаб оломон иккаламизни тошб╝рон, ғиштб╝рон қилиб юборишадику!Бунинг устига яхшими ёмонми, бошимда эрим бор ахир -деди Ғиштхон, пиёлаларга қулқуллатиб ароқ қуяркан.

-Э, сен ташвиш қилма.Ишраттхона қишлоқ аёлларини иш билан таъминловчи хунармандлик кичик корхонаси базасида очилади.Қолаверса, мана, Худо бизга ҳам инсофи тавфиқ, хидоят ато этди, товба -тазарру, тоат - ибодат қияпмиз -деб девордаги михларга бир иккита жойнамоз илиб қ╝ямиз.Кейин қорини ҳам й╝лдан уриб, шантаж қилиб, расвосини чиқарамиз.Шундан кейин ғазабланган оломон унинг ╝зини тошб╝рон қилади. Алкаш эринг масаласига келадиган б╝лсак, унга ч╝тал бериб турамиз.Жуда к╝нмаса, ишимизга ҳалал бермаслиги учун муассасамизга қатнаб турадиган крутой мижозларини ишга солиб, уни беш -т╝рт йилга қаматамиз, ё алдаб, россияга ишлагани ж╝натиб юборамиз, вассалом.Шу ҳам проблемами? -деди, ароқ т╝латилган пиёлалардан бирини қ╝лига оларкан, Бибисувайдо.С╝нг қисқагина қадах с╝зи айтган б╝лди.


-Қани, олдик б╝лмаса, қизилкуркабет!.. Ие, кечирасан, Ғиштхон.Тадбиркорлик ниқоби остида очилажак корхонамиз кундан кунга гуркираб ривожлансин, гуллаб яшнасин! -деду у ва пиёладаги ароқни оқ урди.Ғиштхон ҳам.

Бибисувайдо бадх╝р, ╝ткир қ╝лбола ароқдан афтини бужмайтириб, газаки қиларкан:-Қизилкуркабет деганимдан ҳафа б╝либ юрмагин тағин.К╝нглимга яқин олганимдан ҳазиллашаманда сен билан -деди.

Кейин кетиш учун тараддудлана бошлади: -Майли унда, Ғишт, мен энди борай.Кичик корхона очиш учун бир дунё хужжат йиғишим керак экан.Мен туман марказига кетдим -деди у ва "ҳамкасби" билан ҳайрлашиб, пальтосини кийиб, к╝чага чиқди.Ташқарида совуқ шамол эсар, қор ёғарди.Б╝ралаб ёғаётган қор, ╝йчан учаётган қор зарралари унга биринчи эрини эслатди.Янги турмуш қурган дамлари эди ╝шанда.Куёв бола қоронғу деразадан беғамгина ёғаётган қорга термулиб:

-Оҳ, қандай г╝зал қорли сукунат!Й╝ллар, уйларнинг томлари, дов дарахтлар, кимсасиз далалар оҳиста оҳиста қорга бурканмоқда!Шивирлаб ёғаётган қорлардан руҳим зулматлари ёришмоқда -деди.

Бибисувайдо б╝лса: -Й╝қ, қор ёғмасин, қор ёғса совуқ б╝либ кетади! -деди.

Бу гапни эшитиб, куёв бола Бибисувайдога ҳайрат билан қараркан, анчагача жим б╝либ қолди.С╝нг: -Сиз билан биз ёндош, аммо бир бири билан ҳеч қачон туташмайдиган параллел чизиқлар эканмиз.Сизнинг с╝зларингиз, худди "Булбул г╝штидан қилинган кабоб мазали б╝лармиш, шу гап ростми?" дегандай жуда хунук эшитилди менга-деб қ╝йди.Шу шу уларнинг муносабати кудан кунга совуқлашаверди.Охири музлаб қолди.Эри уни ташлаб, ╝зининг дидига мос, камгап, маюс к╝зли, Хуршида деган кутубхоначи аёлга уйланиб, бахтли б╝лди.Бибисувайдо шу тариқа хаёл суриб бораётган эди, ортидан келаётган машина товушини эшитиб, ╝зини четга олди.Й╝лда қора рангли янги "Джип" автомобили келмоқда эди.Бибисувайдо машинага қ╝л к╝тарди.Машина унинг ёнига келиб т╝хтаган маҳал у эшикни очаркан, оёқларидаги ва кийимларидаги қорларни шоша пиша силтаб қоқиб, орқа ╝риндиққа ялпайиб ╝тирди. С╝нг эшикни ёпиб:-Туман марказигами? -деди.


-Ҳа, шунақа деса ҳам б╝лади -деб қ╝йди хайдовчи йигит, кузатиш ойнаси орқали Бибисувайдога синовчан қараб.Унинг ёнида ╝тирган, к╝ринишидан бадавлат хонимларга ╝хшаш чиройликкина аёл ортига ╝грилиб, Бибисувайдо билан к╝ришиб, ҳол аҳвол с╝ради.Кейин:

-Қор жонворнинг ёғишини қаранг!Синглим роса совуққотибсизда ╝зиям! -деди кулиб.


-Ҳаааа, нимасини айтасиз -деди Бибисувайдо, қ╝лларини кухлаб иситиб.

Машина бироз юргач, аёл яна гапира бошлади: -Кечирасиз синглим, сиз ҳам шу "Қовункапа" қишлоғида яшайсизми? -савол берди у.


-Ҳа, нимайди? -саволга савол билан жавоб берди Бибисувайдо.


-Биласизми... Нима десам экан.Ҳуллас, менинг қизим тиббиёт институтининг талабаси.Қизим ╝қиётган институт талабаларини кузда шу "Қовункапа" ширкат х╝жалиги пахтакорларига ёрдам бериш учун хашарга сафарбар қилишди.Қизим тушмагур пахта териб юриб, бир Холб╝ри деган рассом йигит билан танишиб қолибди.Яқинда ╝ша йигитнинг онаси бир иккита аёллар билан бизнинг уйга, қизим Илтижога совчиликка боришди.Қани, бир дадаси билан маслахат қилиб к╝райликчи, кейин жавобини айтармиз дедим.Энди, т╝ғриси, х╝жайиним завод директори.Катта раҳбар.Ошна оғайнилари ҳам шунга яраша.Мен ҳам катта ишдаман.Қизим шаҳарда ╝сган.╬зингизга маълум, бу умр савдоси дегани к╝мир савдоси эмас.Охири дадаси билан маслахатлашиб, йигитни суриштириб, ╝рганайлик деган қарорга келдик.Шу ерлик экансиз.╬зингиз ҳам яхши аёлга ╝хшаб турибсиз.╬ша рассом йигит ҳақида с╝рамоқчийдим сиздан -деди аёл, чиройли жилмайганича, масалани к╝ндаланг қ╝йиб.


Бу гаплардан Бибисувайдонинг к╝злари ╝з орбитасидан чиқиб кетай деди.Кейин:-Вой, кенейижон, бахтингиз бор экан!Сизни менга Худонинг ╝зи р╝бар╝ қилибди!Бай бай бай баааай!Вой, ╝тдай тушардингиза, сал б╝лмаса!Мана, тепамда Худо турибди, кенейи, мен ёлғон гапиргани қ╝рқаман!У рассом йигитга менинг ҳеч қандай хусуматим ҳам й╝қ.Аммо сиздай ҳурматли аёлнинг гулдай қизи бахтсиз б╝лишига сабабчи б╝либ қолишдан мени Оллонинг ╝зи асрасин! Илоҳим, ҳеч банда бахтсиз б╝лмасин бу дунёда!..Фақат бу гаплар уччаламизнинг ╝ртамизда қолсин.Нимага десангиз, у рассом йигит Холб╝ри вахший одам. "Қовункапа" ширкат х╝жалигининг золим раиси Исканақул Каркидонувучнинг ҳамтовоғи! Агар бу гаплардан улар ҳабар топишса, мени тириклай к╝миб, устимдан тупроқ тортиб юборишади.Ҳа, ҳа. Бу рассом жувонмарг расмингизни чизиб бераман деб алдаб, битта камбағалнинг бокира, солиха қизини бузиб қ╝йган.Аферист рассом қизни қайиққа ╝тқизиб, нилуфарлар очилиб ётган дельтада сайр қилиб юрган маҳал, эшкак билан уриб ╝лдираман деб қ╝рқитиб, шу ишни қилганда, аблах.Кейин нима б╝лганини биласизларми? Воооой, у жувонмарг ╝ша қизни қийнаб:- болангни олдириб юбор -дея қийин қистовга олавергач, қиз бечора х╝рликларга чидолмай, охири ╝з б╝йнига тош боғлаб, ╝зини ╝зи дарё делтасига ч╝ктирди. Бир хафта деганда иккиқат қизнинг мурдаси шишиб, сув юзига чиққан.Жасадни делтада балиқ овлаётган балиқчилар к╝риб қолишган.Қизни ота онаси аранг таниди.Шундан кейин шаҳардан терговчилар келиб, Қовункапа алғов далғов, ари уя б╝либ кетди.Қиз бечора ╝з жонига қасд қилишдан аввал онаси билан ҳайрлашиб, бир варақ хат қолдирган экан.Булар қизнинг ота онасини қ╝рқитиб, ╝ша хатни й╝қ қилиб, жиноий ишни пул билан босди босди қилишди.Бу уйинг куйгур золим Исканақул Каркидонувучда пул к╝пда.Ширкат х╝жалигини кемириб, ч╝чқадай семириб ётибди.Рассом б╝лса, яна ҳеч нарса б╝лмагандай юрибди, далама дала расм чизиб. Қизингизни Худонинг ╝зи асрабди, кенейи!Маслахатим, бу ишни тез т╝хтатинглар!Мен айтдим қ╝йдим, қизиқчи Ҳожибой Тожибоев айтганидай, яна ╝зингиз биласиз -деди Бибисувайдо.


Унинг с╝зларини эшитган аёлнинг дахшатдан оғзи ланг очилиб, анграйиб қолди.Кейин бироз ╝зига келиб, тилининг тагига таблетка ташларкан, баклажкадаги сувдан ютоқиб, ютоқиб ичди.Кейин: -Вой, к╝зимнинг оқу қароси, яккаю ёлғиз қизгинамнинг ш╝ри қуриб қолишига бир баҳя қолган эканку а!Э, Худо, мени шу аёлга учраштирганинг учун ╝зинга шукр!Синглим, сиз ҳатто тасаввур ҳам қилолмайсиз, менга қанчалар ёрдам берганингизни!Илоё мендан қайтмаса, Худодан қайтсин!Мана менинг визиткам.Бирон ёрдам керак б╝лса, тортинмай телефон қилинг -деди.


-Вой, раҳмат, опажон! -деди Бибисувайдо, Илтижонинг онаси узатган визиткани оларкан, севиниб.


11 боб

Т╝фон


Қор ёғмоқда. Гоҳ қиялаб, гоҳо чирпираб, гоҳо т╝зғиб, сассиз - садосиз, жимгина ёғаётир у.


Холб╝ри оппоқ қор учқунлари аро худди сон - саноқсиз метеоритлар ичра й╝ртиб бораётгандай.


У шундай кетиб бормоқда. Шунчаки, мақсадсиз, ёлғиз бир ╝зи тентираб,қор қоплаган қишлоқ й╝лидан тундрадай оқариб ётган дала тамон бормоқда. Б╝ралаб ёғаётган қорда ботиний хотиржамлик,ибтидоий ёлғизлик, мангу ва маҳзун, адоқсиз бир қ╝шиқ бордай, қор ёруғидан Холб╝рининг қалб зулматлари ойдинлашаётгандай, тонги ғира шира, субҳи содиқ каби ёришаётгандай туюларди г╝ё.

-Эҳ, бунчалар шафқатсиз б╝лмаса бу дунё!Ахир, қарийб бир соат аввал ҳам бу оламда мендан бахтлироқ одам й╝қ эди.Онам ҳам хурсанд б╝либ, т╝йга ҳозирлик к╝раётгандия.Илтижонинг телефонда йиғлаб айтган гаплари ҳаётимни бутунлай барбод қилди, руҳимни, вужудимни тирик мавжудод яшамайдиган ╝зга саёраларнинг қум, қуюнли саҳросига айлантириб юборди г╝ё.Ишониш қийин.Кечагина мени яхши рассом экан дея мақтаётган Илтижонинг дадаси бугун т╝нини тескари кийиб олса!Бугун энди:- рассомлар девона, дарвеш, камбағал, ёввойи ва одамови б╝ладилар.Рафаэль Сантидан тортиб то Айвазовский ва Левитангача, Шишкиндан то ╝з қулоғини ╝зи кесиб ташлаган телба Ван Гогларгача барчаларининг қорни нонга т╝ймаган, ╝злари яшаб турган уй ижара ҳақини ҳам т╝лолмай, к╝чага қувилганлар!╬лганларидан кейин эса, картиналари юз миллионлаб долларларга сотилган.Улар ╝з меҳнатларининг роҳатини к╝рмайдиган шундай ахмоқ одамлар! - деб турсая.Кап катта раҳбар одам шундай фикрласа, инсон бахтини пул, молу дунё билан ╝лчаса!Қизини бадавлат бизнесмен оилага узатаман дея қасам ичса ва агар қизим менинг гапимни рад этса, ундай фарзанддан кечаман! -деса.Эй фалак!Бу қандай нодонлик!Ким билади, балки менинг ғам -ҳасрат т╝ла юрагимга таскин бермоқ учун, руҳимга осудалик бахш этмоқ учун, юпатмоқ учун шу сокин қорларингни ёғдираётгандирсан.Бу қорли й╝лларнинг кимсасизлиги нақадар яхши!О, сукунатда беғамгина ёғаётган қор, сен менга эътибор бермай жимгина ёғавер! Сен ёққан саринг дилдаги қонталаш жароҳатлар ҳам к╝милиб бораётганга ╝хшайди.Ҳозир, шу тобда сенинг чирпираб учаётган оппоқ учқунларинг аро кетаверсам, кетаверсам, кетаверсам, кетаверсам ва охири чарчаб, йиқилсам, музлаб қолсам, адолатсиз дунёнинг фитнаю фасодларидан, юрагимни қийнаган ишқ азобидан, ҳижрон қийноғидан қутилсам, ҳалос б╝лсам! Майли, қор, сен т╝хтовсиз ёғиб мени к╝миб юбор! Мени ҳатто онам ва ҳамқишлоқларим ҳам тун б╝йи тошфонар ёқиб, қамиш ва ч╝киртаклар, б╝ғизларигача қорларга ботиб, изғиринли аёз аро изиллаб ғувиллаётган далаларда, дарё соҳилида қорларга туртиниб, овозини ╝зига қайтариб келадиган қор шопирган б╝ронларда исмимни айтиб ҳайқириб, тонгача изласалар ҳам топа олишмасин!Бу дунёдан мангу й╝қ б╝либ кетай!Сен эса яна ҳеч нарса б╝лмагандай жимгина ёғавер -╝йлар эди Холб╝ри.У шундай қайғули ╝й -хаёллар оғушида дала тамон бурилган маҳал,мактаб ховлисидаги болалар ясаган улкан қорбобога к╝зи тушди.Бошига куя еган қуёнтери қулоқчин телпак, эгнига фуфайка билан пахталик шим, оёқларига пийма кийган маст Ғойиб тракторчи эса, чирпираб учаётган қор зарраларига беланганича қорбобо билан астойдитил суҳбатлашарди.


-Салом, қорбобо!Яхшимисан?Бошинга эски челакни кийиб олиб, қ╝лингда супурги билан фаррошларга қ╝йилган ҳайкалдай турибсанми, қотиб?Бундай олиб қаралса, б╝йнингдаги шарфингдан бошқа кийиминг ҳам й╝қ.Бурнинг сабзидан.Ҳеч вақойинг й╝қ б╝лса ҳам, доим кулиб турасан.Худди бир қишда ╝тадиган кетадиган муваққат умрда менга уй жойнинг, бойлигу ҳойи хашамнинг нима кераги бор дегандай, камтарин донишмандлардай ёлғиз ╝зинг, бир четда индамай, кулиб тураверасан.

Тилинг билан ҳам, қ╝линг билан ҳам бировга озор бермайсан.Сени к╝рганки одамнинг дарров кайфияти к╝тарилади.Ҳатто тинимсиз нолийдиган, жағиллайдиган хотинидан безор б╝либ, к╝чага қочиб чиққан одамнинг ҳам.

Кеча қара, бир ғаройиб туш к╝рибман.Тушимда т╝фон к╝тарилиб, оламни сув босган эмиш.Мен шошилишда насос тополмай, тракторнинг камерасини оғзимда шиширдимда, устига тахталардан боғлаб, кичикроқ чайла қуришгада улгурдим.Бир маҳал хотиним Каполатхон бечорани дахшатли т╝лқинлар дод дегизганича оқизиб кетса б╝ладими.Қ╝лимни узатиб: -Каполатхон, севгилим! -деганимча қолавердим.Кейин шиширилган трактор камерасида сузиб, ёримни узоқ изладим, лекин тополмадим.Кун б╝йи севикли хотиним Каполатхонни чақириб, сув саҳросида ёлғиз сузиб юрдим.Теваракда на биронта қуруқлик на дов- дарахт к╝ринади.Сувдан бошқа ҳеч нарса й╝қ.


-Э, Худо!Наҳотки бутун инсоният, тоғу тошлар, ╝рмону далалар, шаҳру қишлоқлар сув остига ғарқ б╝либ, бу оламда ёлғиз ╝зим қолган б╝лсам! -дея йиғлайман.Кечга бориб қуёш ботгач, чексиз сув саҳросини ёритганича ой к╝тарила бошлади.Осмонда бодроқдай сочилиб, сон саноқсиз юлдузлар порлаб ётарди.Қорним очиб, чанқаб кетдим.Ҳовучимда олиб ичиб к╝рсам, сув чучук экан.Чанқоғим босилди, аммо очлик қийнай бошлади.Сув саҳросида сузиб юриб, юриб, чарчаб, силлам қуриб, ҳолдан тойиб, охири уйқуга кетибман.Бир маҳал шолоплаган товушдан уйғониб кетдим.Бундай қарасам, шиширма қайиғим яқинида сувдан бир аёлнинг боши чиқиб турибди.Мен севинганимдан сакраб ╝рнимдан туриб, шошилишда сузувчи чайлани ағдариб юборишимга оз қолди.


-Каполатхон, севгилим, сенмисан?! -дейман нуқул.Билсам, у Каполатхон эмас экан.У г╝ё менинг бақирганларимни эшитмаётгандек, менга ҳайрат билан қараб турар, нефтдек қоп -қора сочлари ой нурида ялтирарди.Мен дунёга келиб, ундай чиройли аёлни к╝рмаганман.Паризод эканда ╝зиям.


-Синглим, нега индамайсиз? Сизнинг исмингиз нима? Менинг отим Ғойиб. Оламни сув босгунга қадар "Қовункапа" ширкат х╝жалигида тракторчи б╝либ ишлардим.Келинг, қайиққа чиқинг, тортинманг!Назаримда т╝фондан иккаламизгина омон қолганга ╝хшаймиз.Тезроқ қайиққа чиқинг.Бу ерларда одамх╝р акулалар б╝лиши мумкин! -дедим мен, атрофга ҳавотирли олазарак назар ташлаб.

Лекин аёлдан сас -садо чиқмади.Бир маҳал унинг ниманидир еяётганини сезиб қолдим.Қарасам, балиқ!Хомича ейяпти.У балиқни еб б╝либ, сувга ш╝нғидию, қаёққадир ғойиб б╝лди.Соатлаб кутсам ҳам у сув юзасига қайтиб чиқмади.Шунда миямга келган фикрда ╝зим ҳам қ╝рқиб кетдим:

-Ё товба! Ахир бу сув парисику!-деб юбордим, азбаройи ҳайратдан ёқамни ушлаб.У эртасига яна шиширма қайиқ ёнида пайдо б╝лди.Мен энди унинг кетиб қолишини, чексиз сув саҳросида яна ёлғиз қолишимни истамасдим.Гарчанд сув париси менинг гапларимни тушунмаса ҳам жонворлар билан суҳбатлашиш тажрибасига эга б╝лганим учун, бор истеъдодимни ишга солиб, унга гапиравердим.Суҳбатимиз тахминан қуйидагича б╝лди.


-Хоним, билсангиз, т╝фон к╝тарилиб, оламни сув босишидан аввал менинг Каполатхон деган жағи ёмон, гап қайтариб, чакаги тинмайдиган хотиним бор эди.Қ╝йиб берсанг, эртадан кечгача қилдан қийиқ топиб, танбех бериб, жанжал к╝тариб, ҳоли жонимга қ╝ймасди.


-Сен ҳам одаммисан, алкаш тракторчи!Сенга ароқ билан трактор б╝лса бас.Хафталаб даладан бери келмайсан!Худо билади, дала шийпонида нима билан шуғилланасан.Сен жувонмарг биронтасини топиб олгансан чоғи!Бевафо, зинокор!Қ╝шниларимизнинг эрлари деярли ҳаммалари Россияда, Қозоғистонда!Бир неча йиллаб уйларига келмай, қурилишларда ишлаб, фаррош, қоровуллик қилиб б╝лса ҳам, уйига пул ж╝натяпти, ╝ша ёқдан туриб, ховли жойини ╝нглаяпти, қ╝ша қ╝ша мошиналар олиб, ╝ғил уйлаб, қиз чиқаряпти! Сен эса кайф беради деса керосинни ҳам ичасан.Оилангни, уй жойни ароққа алмаштиргансан.Маст ҳолатда трактор хайдаб кетаётиб, агрегатинг билан жарликка қуламасанг илло билло розимасман!-деб эртаю кеч қонимни ичарди.

Мана, Худога айтганим бор экан, т╝фон к╝тарилиб, оламни сув босиб, золима хотиндан қутилдим, ҳалос б╝ллим. Қаранг, мана шунча гапирсам ҳам, сиз чурқ этмай одоб билан тинглаб турибсиз.Гапнинг т╝ғриси, мен сиздай аёлга уйланишни анчадан бери нийят қилиб юрардим.Худо нийятимга етказди чамаси.Агар й╝қ демасангиз, иккаламиз турмуш қуриб, бир ёстиққа бош қ╝йсак -дедим.Сув париси б╝лса жим.Индамайгина овқатланарди.Сукут аломати ризо б╝либ туюларди менга.Назаримда у ҳам кимсасиз ва бепоён океанларда ёлғиз бир ╝зи қолиб кетгану, мени ташлаб кетолмаётгандай эди.Секин секин у менга к╝никиб, эликиб, охири ётсирамай қ╝йди.Мен, "Ишқилиб қ╝лимни тишлаб олмаса б╝лди" дея ╝йлаб, таваккал унинг сочларини силаш учун қ╝л узатдим.Аввалига у майда аррасимон тишларини иржайтириб, ириллаган б╝лди.Кейин к╝никди.Мен ортиқ чидай олмадим.Кийимларимни ечиб, сувга калла урдим ва биз бирга ч╝мила бошладик.Битта балиқни хомича баҳам к╝рдик.Т╝ғри, хом балиқни ейиш қийин, лекин менинг бундан бошқа чорам й╝қ эди.Вақт ╝тган сари бизнинг муносабатларимиз чуқурлашаверди ва биз сузувчи чайлада бирга истиқомат қила бошладик.╬шанда унинг бошқа сув париларидан фарқли жиҳатини к╝риб, ҳайратдан анграйиб қолдим.Унинг чиройли оёқлари бор экан.Аммо оёқ бармоқлари ╝рдак оёқларига ╝хшаш пардали эди.Айниқса сув париси ҳомиладор б╝либ қолганда қувонганимни к╝рсангиз эди.Сув парилари одамзодга ╝хшаб т╝ққиз ойдан кейин эмас, икки хафтада туғар экан.У бирданига т╝ртта кичкина кичкина ╝ғил чақалоқларни туғди.Биз уларни биргаликда парвариш қила бошладик.Чақалоқларга Карлтош, Шарлтош Чарлтош ва Ярилтош дея исмлар қ╝йдик.Бир куни хотиним сув остидан егулик олиб чиқиш учун овга кетган пайт, сузувчи чайламиз палубасида эмаклаб юрган Карлтош, Чарлтош, Шарлтош ва Ярилтош исмли фарзанди аржумандларимиз кутилмаганда сувга тушиб кетишди.Мен жон хавфида уларни қутқариш учун ╝зимни сувга отдим.Аммо кеч б╝лган эди.Ҳарчанд сувга ш╝нғиб изламайин, уларни топа олмадим.


-Чарлтоооош! Шарлтооооош! Карлтоооош! Ярилтооооош!-деб бақиравериб, овозим б╝ғилиб қолди.Кейин чарчаб, ҳолдан тойиб, сузувчи чайлага чиқиб олиб, жуда узоқ, ҳеч кимдан уялмай х╝нграб йиғладим.


-Э, Парвардигор!Энди хотинимга нима дейман?!Болаларни қаровсиз қолдирибсан деб, мендан юз ╝гириб кетиб қолса нима қиламан?! -дея йиғлардим.Эҳ, қандай масъулиятсизлик!Мен энди одамни ютиб юборадиган кимсасиз космик жимликда, ёлғизликда, бу виждон азоблари ичра қандай яшайман?! -дея оҳ чекардим.Охири, ╝зимни ╝зим жазолаш мақсадида океанга ғарқ б╝лиш учун энди сувга сакрайман деб турсам, шумтака болалар бирин кетин сув юзида пайдо б╝лдилар.Мен ҳайрат ичра, худди эс хушидан айрилган одамдай турган жойимда қотиб қолдим.Маълум б╝лишича, улар сув остида жабралар ёрдамида худди қуруқликдаги каби бемалол нафас олаверар эканлар.Вах, мана ҳақиқий м╝жиза! - дейман ╝зимга келиб.Шундай қилиб биз яна аввалгидай бирга яшай бошладик.Бир куни улкан сузувчи шаҳарга дуч келдик.Шаҳар ҳокими меҳрибон одам экан.Бизга шаҳар четидан ер ажратиб беришди.Мен ╝ша жойга минг машаққат билан икки қаватли чайла қурдим.Биринчи қаватда болалар, юқорида эса мен иккинчи хотиним сув париси билан яшай бошладим.Болалар секин аста улғайиб, мактабга қатнайдиган б╝лишди.Ҳамма муаммо улар вояга етганда бошланди.Болалар турли диний секталарга аъзо б╝либ кетишди.Улар диний масалада келишолмас, натижада кечагина аҳил иноқ юрган ака укалар бир бирлари учун ашаддий ёвга, ёвуз душманга айландилар.

Мен уларга: -Болаларим, ахир сизлар бир отанинг ва бир онанинг фарзанларисизлар!Барчангиз бир оила фарзандларидай аҳил иноқ, тинч -тотув яшашларингиз керак!Уруш жанжалнинг охири - тубсиз жарлик, ҳалокат! -дея жуда к╝п насихат қилдим.Лекин улар менинг гапимга қулоқ солмадилар. К╝п ╝тмай улар бир бирларини иблис, сатана дейдиган одат чиқаришди.Туғишган биродарлар орасидаги ╝заро уруш жанжаллар шу даражага бориб етдики, охири улар икки қаватли чайламизга бензин қуйиб, ╝т тортиб юборишди.Яшаш жойимиз сувга яқин б╝лгани учун биз ╝зимизни сувга отдик.Болалар ҳам.Барча қулайликларга эга қ╝шқаватли чайламиз ёниб кетди.Океандан эсаётган шамолда қасра қуср ёнаётган чайламиздан учган олов эса бошқа уйларга ҳам илашди.Натижада сузувчи шаҳар ёна бошлади.Дахшатли ёнғинни аранг ╝чиришди.Мен ҳамон ёрдам с╝раб бақирар эдим.Қирғоққа одамлар йиғилди.Шаҳар ҳокими ҳам келди. У қ╝лидаги овозкучайтиргич ёрдамида менга гапира бошлади:- Ҳурматли жаноб!Биз сизларни сузувчи шаҳримиз бортига олгандик.Лекин сизлар шаҳримизга ╝т қ╝йиб юбордиларинг!Энди, биз сизларни шаҳарга киритолмаймиз!╬ша ёқда сузиб юраверинглар!Сизлар яхшиликка ёмонлик билан жавоб берар экансизлар!Аблахлаааар! -дея бақирди у.


-Ҳурматли ҳоким жаноблари, майли, сузувчи шаҳарга бизни киритмасангизлар ҳам, ҳеч й╝қ шиширилган трактор камерасини қайтариб беринглар!Акс ҳолда мен сувга ғарқ б╝лишим мумкин! -дея бақирдим.Шаҳар ҳокими баджахлроқ одам экан, этигининг қ╝нжисидан кнопкали пакки пичоғини чиқариб, ғазаб билан шиширилган трактор камерасига урди. Кейин уни йиртиб, сувга улоқтирди.Уйғонсам, тушим...

Холб╝ри шу тариқа тинимсиз алжираётган ароқх╝р Ғойиб тракторчининг гапларини тинглаб тураркан, оёқлар остида ч╝чқадай "х╝рт! х╝рт!" дея товуш чиқаргувчи қорларни босиб, яна й╝лида давом этди.

Қор эса, ҳамон б╝ралаб ёғар эди.


12 боб

Айрилиқ


Кейинги кунларда Холб╝рининг ишлари чаппасига кетиб, Илтижо ҳам телефон қ╝нғироқларига жавоб бермай қ╝йди.С╝нги телефон суҳбатида Илтижонинг йиғлаб айтган гаплари худди найзалар ёмғридай вужудини ғалвир қилиб юборган эсада, Холб╝ри шаҳарга бориб, у билан биронта ҳолироқ жойда учрашиб, юзма юз гаплашиб олишни ╝йлар, балки бирон ижобий ╝згариш юз берар дея умид қиларди.У шундай умидли ╝й -хаёллар билан қишлоқ марказидаги автобус т╝хтайдиган жойга ж╝наркан, й╝лимдан яна биронта дайди ит билан қизғин суҳбатлашаётган Ғойиб тракторчи чиқиб қолмаса б╝лдида дея ╝йлаб қ╝ярди.У қордан тозаланмаган қишлоқ й╝ли четидаги, бостирмага ╝хшаш қ╝лбола бекатга бориб, совқотиб қолмаслик учун уёқдан буёққа юриб, узоқ автобус кутди.Бу маҳал бекатга бирин кетин одамлар йиғилиб, бостирмага ╝хшаш бекат й╝ловчилар ғовур ғувиридан гавжумлашди.Холб╝рининг қулоқларига чалинаётган узуқ юлуқ суҳбатлар унинг Илтижо ҳақидаги ╝й ҳаёлларига ҳалал берарди.Ниҳоят автобус келиб, қоп орқалаган оломон ╝зининг автобуснинг эшикларига урди.Ҳамма чиқиб олгач, эшиклар ёпилиб автобус қорли й╝лдан шаҳар тамон ж╝нади.Холб╝ри улов деразасидан ташқарини, қор босган уйларнинг томларию, оппоқ оқарган дов -дарахтлар ва далаларни кузатганича хаёл суриб кетаркан, ғала ғовур ичида қандай шаҳарга етиб борганини ҳам сезмай қолди. У автобусдан тушиб, тиббиёт институтига борсамми ё бормасамми дея бекатда анча иккиланиб турди.Илтижо телефонини ╝чириб олмаганида ҳам бир нави эди.Гуугль харитасидаги биолокация ёрдамида унинг қаерда эканини аниқлаб, бирон ҳолироқ жойга таклиф қилган б╝ларди.Институтга борса, ╝зига таниш талабаларни учратар балки.Лекин, улардан Илтижони с╝раса, ╝зи шундоқ ҳам чигал вазиятни бадтар мураккаблаштириб, қизга янада қийин қилиб қ╝ймайдими?Ахир, охирги суҳбатда Илтижо қон йиғлаб, энди ҳаммаси тамом, отам менга сиз билан учрашишни қатъиян тақиқлаб қ╝йдилар - дегандику.У мана шу ҳақда ╝йларди.Аммо, Илтижо билан учрашиш, у билан дийдорлашиш, суҳбатлашиш, биргалашиб мавжуд чохдан чиқиш, қопқондан қутилиш, й╝лларини ахтариш истаги устунлик қилди ва у барибир институтга борди.У институт ховлисида нима қилишини билмай турган эди, ╝тиб бораётган бир т╝п қизлар ичидан кимдир ялт этиб Холб╝рига ╝грилди ва қ╝лидаги китоб -дафтарини бағрига босганича ҳаяжон ичра:


-Вой, Холб╝ри ака! -деб юборди.


Сайёрани к╝риб, Холб╝рининг юраги хапқириб кетди ва Сайёра шу ерда экан, демак қизлар орасида Илтижо ҳам бор деб ╝йлаганди.Лекин, қайрилиб қараган қизлар ичида Илтижо й╝қ эди.


Бу орада Сайёра Холб╝рининг ёнига чопиб келди.Улар қ╝л бериб к╝ришиб, ҳол аҳвол с╝рашар экан, Сайёра ҳомушланиб, ерга қаради.


-Холб╝ри ака, ҳаммасидан хабарим бор.Аввалига дугонам хурсанд б╝либ юрувди.Кейин бирдан... Ким билади, биров зимдан сиз ҳақингизда нимадир деб қ╝йганми.Ҳуллас, Илтижонинг ота онаси бирданига сизга қарши б╝либ қолдилар.Илтижо сизни севади.╬тган ҳафта учрашганимизда у менинг елкамга бошини қ╝йиб, роса йиғлади.Мен Холб╝рини севаман деди.Лекин сиз к╝нгилингизни асло ч╝ктирманг.Мана мен айтди дерсиз, ҳаммаси яхши б╝лади.Илтижо ичкарида.У доим дарсга биздан эрта келади.Балки, аудиторияда ╝тиргандир.Гап бундай, Холб╝ри ака.Сиз яхшиси, зоомагазинннинг ёнидаги "Буратино" кафеси борку, ╝ша кафега кириб, кутиб ╝тиринг.Мен Илтижога айтаман, у албатта ╝ша кафега боради.Учрашиб, ҳаммасини батафсил гаплашиб оласизлар.Лекин эхтиёт б╝линглар.Илтижонинг дадаси махфий айғоқчилар тайинлаган б╝лиши мумкин -деди, атрофга ҳавотирли аланглаб Сайёра.


-Раҳмат сизга, Сайёра!Бу яхшилигингизни ҳеч қачон унутмайман -деди Холб╝ри, қизнинг қ╝лларини д╝стона қисиб.


-Арзимайди, Холб╝ри ака.Дугонам билан иккалангиз бахтли б╝лсангизлар б╝лди -деди Сайёра ва чиройли жилмайганича Холб╝ри билан хайрлашиб, ичкарига кириб кетди.


Холб╝ри "Буратино" кафесига кириб, атрофи т╝силган б╝лгилардан бирига кирдида, телпаги билан пальтосини ва шарфини ечиб, кенг ва ёруғ дераза ёнидаги курсиларнинг бирига ╝тирди.


Кейин мижоздан хабар олгани келган официантга буюртмалар бераркан, чироқни ╝чириб, столга шам ёқиб қ╝йишни буюрди.Официант Холб╝рининг буюртмаларини адо этди ҳамки, Илтижодан дарак й╝қ эди.Холб╝ри барибир умидини узмай, официант келтирган шарбатлардан ╝йчан х╝плаганича, кафе ойнасидан ташқарига, ялқовланиб ёғаётган лайлак қорга термулиб ╝тирди.


Қор учқунлари аро кафе тамон келаётган х╝рандалар орасида Илтижони к╝рган маҳал ҳаяжондан Холб╝рининг юраги шишиб, ёрилаётгандай, жони б╝ғзига тиқилиб қолгандай туюлди ва у сакраб ╝рнидан турди. Илтижо кафега кирганда эса, истиқболига пешвоз чиқиб, югириб боргиси, уни шартта қучоқлаб, ҳеч кимдан уялмай юз к╝зларидан ╝пиб, к╝тариб, чирпирак қилиб айлантирмоқчи б╝лдию, вазият эсига тушиб, ╝зини аранг т╝хтатди.


Қ╝лини к╝тарганди, Илтижо уни к╝рди ва қадамларини тезлатиб, Холб╝ри турган б╝лги эшиги тамон юрди.Улар б╝лги ичкарисига кириб, эшикни беркитишлари билан Илтижо х╝нграб йиғлаганича Холб╝рининг қучоғига ╝зини отди.


-Холб╝ри ака! -деди у, йиғлаб.


-Асалим, бормисан! -деб юборди Холб╝ри, беихтиёр Илтижони ╝зи сезмаган ҳолда сенлаб.У Илтижони биринчи бор сенлаши эди.У севган қизининг юз к╝зларидан ╝пиб, махкам бағрига босаркан, уни сира қ╝йиб юборгиси келмасди.


Илтижо ҳам Холб╝рининг б╝йнидан қучганича ҳамон йиғларди: -Соғиниб кетдим! -деди у.


-Мен ҳам! -деди Холб╝ри, Илтижони янада махкамроқ қучиб.Шу маҳал эшик ортида қадам товушлари эшитилди ва Холб╝ри Илтижони шоша пиша қучоғидан б╝шатди.


Ичакрига официант кириб, Холб╝рига: -камчиликлар й╝қми? -деди.


-Раҳмат, оғайни, ҳаммаси жойида -деб қ╝йди Холб╝ри.

Официант чиқиб кетгач, икки севишган қалб эгалари курсиларга юзма -юз ҳолда ╝тирдилар.Улар бир -бирларининг қ╝лларини ушлаб, меҳр билан силар, бир бирларининг дийдорига т╝ймас эдилар.


Анча сукунатдан кейин Холб╝ри гап бошлади.-Х╝ш, энди нима қиламиз?Балки бу муаммо зиндонидан чиқмоқ й╝лини топармиз?Ахир, ╝лимдан бошқасининг чораси бор дейишадику -деди у.


-Билмадим, Холб╝ри ака, билмадим!Мен нима қилишни билмай қолдим.Бошимнинг ичи ҳам таши ҳам ч╝яндек қотиб қолган.Икки ╝т орасида ёнмоқдаман, ╝з ёғимга ╝зим қоврилмоқдаман!Бир тамонда иккимизнинг севгимиз, иккинчи тамонда мени авайлаб, асраб, улғайтирган ота -онам!╬зимни ╝лдирай деб ҳарчанд ҳаракат қилмайин, жоним ширинлик қилиб, томиримга писка тортолмадим, заҳар ҳам ичолмадим.Буни сезган онам йиғлаб: -╬з жонига қасд қилиш ва отасига оқ б╝лиш гуноҳи кабира.Гунохи кабирани эса Худо абадул абад кечирмас экан.Қизим, менга раҳминг келмаса ҳам даданга раҳминг келсин.Биласан, хафа б╝лса, унинг қон босими ортиб кетади.Худо к╝рсатмасин, унга бир нарса б╝лса, бизга ҳеч нарса татимайди -деб насихат қилдилар. Холб╝ри ака, ишонинг, мен сизни жонимдан ҳам ортиқ севаман.Аммо ╝з бахтимни ота онам бахтидан юқори қ╝ёлмайман.╬зингиз ╝йланг, мен уларнинг биттаю битта фарзанди, к╝зларининг оқу қароси б╝лсаму мен ҳам уларнинг юзига оёқ қ╝йсам, уларни ташлаб кетсам, улар истамаган одамга турмушга чиқсам, улар менинг роҳатимни эмас, доғимни к╝ришса, нийятларига етолмасалар, менга бахт татийдими?Унда менинг фарзандлик бурчим қаёққа кетади?Қисқаси, мен ╝з бахтимга меҳрибон ота -онамнинг орзу нийятларини қурбон қилолмайман.Тушуняпсизми?Яхшиси, иккимиз умрбод д╝ст б╝либ қолайлик десам, бу шафқатсиз қарордай туюлар сизга.Аммо бошқа й╝лимиз й╝қ!Ҳайр, Холб╝ри ака, бу бизнинг с╝нги учрашувимиз.Мен сизни севаман ва иккимиз учрашган у беғубор дамларни ҳеч қачон унутмайман!Агар сиз ҳам мени севсангиз, қайта мени истаб, бу ёқларга келманг, илтимос сиздан! -деди Илтижо ва кутилмаганда ╝рнидан туриб, ташқарига отилди.Холб╝ри ҳам ╝рнидан турдию, Илтижо! -деганича қолаверди.


Шу онда дунё Холб╝ри учун кимсасиз ва поёнсиз қабристонга, зулматли б╝шлиққа айланиб қолди г╝ё.У курсига ч╝каркан, кафе ойнасига маъносиз термулганича қанча ╝тирди, эсида й╝қ.У фақат официант кириб, камчиликлар й╝қми? -деганидагина ╝зига келди.К╝з ёшларини кафтига артиб официантга: -Оғайни, ароқ борми? -деди.


-Бор, қанақасидан? -с╝ради официант, дафтар қаламни ҳозирлаб.


-Қанақа ароқ б╝лса ҳам майли -деди Холб╝ри.Кейин қ╝шимча қилди: -Кейин, диджейга айтиб, биронта ҳофизнинг севги, айрилиқ, хижрон ҳақидаги дардли қ╝шиқларидан қ╝йдиринг. Қ╝шиққа алохида т╝лайман -тушунтирди у.


-Х╝п б╝лади.Ҳозир диджейга айтамиз, у ажойиб қ╝шиқларидан қ╝йиб беради -деди официант ва б╝лгини тарк этди.Официант чиройли графинга қуйилган ароқни олиб келган маҳал қ╝шиқ ҳам янграй бошлади.


Холб╝ри графиндаги ароқдан қадахга қуйиб, к╝злари т╝ла жиққа ёш билан севги ҳақидаги тенгсиз қ╝шиқни тинглаганича пайдар пай ичаверди.Қ╝шиқ тугаб қолса, у официантни чақирар, қ╝шимча ҳақ т╝лашини айтиб, унга қ╝шиқни яна қайта қ╝йдирар, қ╝шиқ оҳангига мос тебраниб, ҳофизга ж╝р б╝лар, ҳар замонда ароқдан ичиб қ╝яр, мастликдан жилди чиққан к╝зларини г╝лайтириб, оғзини чапиллатганича ялқовлик билан газаки қиларди.Кейин нима б╝лганини билмайди.╬зига келиб к╝зини очгандагина у ╝зининг уйда эканини сезди ва беихтиёр: -ҳайрият, тушим экан -деб қ╝йди.Лекин к╝рган кечиргани туш эмас эди.Буни у онасининг йиғлаётганидан англаб етди.


-Бу яна нима к╝ргилик?!Шунақаям ичасанми, болам?Д╝стларинг аранг уйимизга ташлаб кетишдия сени!╬зини билмай қолгунча ҳам ичадими одам деган? Мастликда биронтаси билан муштлашибсан шекилли, пальтонгни бир енги й╝қ!Ч╝нтаклари ҳам йиртилиб, тугмалари узилиб кетибди.Телпагинг худди улоқда отлар уюри тепалаб ╝тгандай ялпайиб, йиртилиб, астар пахтаси чиқиб қолибди. Б╝йнингдаги шарфингнинг қайда қолганини Худонинг ╝зи билади.Э, усти бошку топилар, лекин уйланадиган ёш йигит, шунақа ичкилик ичиб юрсанг, сенга ким қизини беради?!Ахир биттаю битта фарзандим б╝лсанг!Мен ҳам к╝зим очиқлигида бундай одамларга ╝хшаб келин олиб, невара к╝рсам дейман! Отанг раҳматлининг руҳини чириллатма! -дея йиғларди у.


Онасининг бу гапларидан Холб╝рининг к╝зларига дунё бадтар қоронғилашиб кетди.У ╝рнидан турган эди боши шишиб ғовлаб кетгандай туюлди.Боши бош эмас, полвонлар к╝тарадиган ч╝ян гантелга ╝хшар, ташналикдан лаблари қақраб, ичи вулқон м╝рисидай ловуллаб ёнарди г╝ё.Холб╝ри бир неча ч╝мич сув ичса ҳам чанқоғи қонмагач, қанд касал б╝либ қолибман шекилли деб қ╝рқиб кетди.Ярим челак сувни ичаркан, ниҳоят у онасининг ёнига тиз ч╝киб, кечирим с╝ради.


-Ая, мени кечиринг.С╝з бераман, бу ахмоқчилик энди ҳеч қачон такрорланмайди!Ичкилик деган жирканч иллатнинг яқинига й╝ламайман -деди у онасининг тиззасига бошини қ╝йиб.


Она к╝зларида ёш билан девордаги эрининг портретига ╝йчан термулганича, Холб╝рининг б╝ри юнгига ╝хшаш қуюқ ва дағал сочларини силар эди.


13 боб

Мактуб


Холб╝ри дарё соҳилига элтгувчи, икки ёни б╝зтикану янтоқлар билан қопланган илонизи с╝қмоқдан одимлаганича хутор харобалари сари бораркан, с╝қмоқ устида учиб юрган бир гала оппоқ капалаклар гоҳ ╝т -╝ланларга, гоҳ буталарга қ╝нар, с╝нг яна тентираб парвозни давом этдирар, г╝ё улар ҳам Холб╝рига эргашиб, хутор харобалари тамон кетаётганга ╝хшар эдилар.Бу хуторда авваллари қорақалпоқлар яшарди.Улар шу дарё соҳилларида шоликорлик ва чорвачилик билан шуғилланишар, балиқ овлаш ҳам уларнинг севимли хунари ва тирикчилик манбаи эди.Дарёда сув к╝пайиб, жарлар қулаб, тошқин хутор аҳолиси ҳаётига тахдид солавергач, улар дарёдан узоқроққа "Қовункапа" қишлоғи ичкарисига к╝чиб кетишган.Ҳозир у хутордан лойпахса деворларнинг вайроналарию, бир неча туп, танасига қулоч етмас қари толлар қолган ҳалос.Баъзи толларнинг т╝нкалари сақланиб қолган.╬ша т╝нкалардан бирига ╝тираркан, Холб╝ри этюдникни ╝рнатиб, дарё жарларига туташ баҳорий далаларни, соҳилдаги сувлари ойнадек ялтираб ётган шолипояларни, дамба тамонда буралиб оқаётган дарёни, дельта қамишзорларию қ╝ғазорларини, жийдазорлару толзорларни мойб╝ёқ билан матога мухрлаш учун ҳозирлана бошлади.Бу жойлар Холб╝ри учун муқаддас қадамжо.Чунки бу ерларда унинг болалиги кечган.Болалик чоғларидаги танасига қулоч етмас юзлаб азим тераклар ва баҳайбат толлар, ариқларда т╝либ -тошиб оққувчи тоза, зилол сувлар, теракларнинг шохларида хас -хашаги осилган минг -минглаб чумчуқларнинг инлари, қулоқни қоматга келтирувчи қушлар шовқини, арқонлари азим тераклар танасига боғланган беланчакларни тебратиб, ҳасратли алла айтаётган боғча холалар, тепаликда турганича қ╝лларини оғзига к╝вача қилиб, ҳайқириб, жазирама далаларда кетмонларини ялтиратиб, ишлаётган одамларни чойга чақиргувчи ошпаз хотин Т╝бо холани, унинг кенг далалар узра тарлондай учгувчи ╝ткир ва ╝ктам овозини у бот -бот эслайди.Ой порлаган жим жит, осуда ёз кечалари узоқларда қуриллайдиган бақалар ва "Тарзан", "Белка", "Қайтмас", "Қоплоон"каби болалик ҳотираларида ҳамон хураётган қишлоқ итларининг овозларини мевалари олтиндай товланган ╝рикзорларни, узумзор четидаги баланд капада ╝тирганича: -ҳайт! ҳайт! -дея бақириб, чуғурчуқларни, узумзорлар устидан гурас -гурас учган қораялоқлар галасини ҳайдаётган, симларга осилган туника идишларни шақиллатиб, еб т╝ймас қушлар галасини ч╝читаётган боғбон Мамассағбувани ҳам ╝з асарларида акс этдирса.Шундай ╝й -хаёлларга ч╝мар экан, Холб╝ри узоқ -узоқларда, кенг дала этакларида ортидан чанг т╝зон к╝тарганича ишлаётган трактор тасвирини мойб╝ёқ билан ишлай бошлади.Трактор эса Холб╝ри ╝тирган толлар соясидаги хутор вайроналари тамон ╝з ортидан бир гала қалдирғочларни эргаштирганича тобора яқинлашиб келарди.Агрегат дала четига чиққанда Холб╝ри трактор хайдовчисини таниди.У Ғойиб тракторчи эди.Ғойибх╝жа, трактор кабинасида ╝тирган куйи бир зум расм чизаётган Холб╝рига қизиқиш билан термулиб тураркан, ╝томоч моторини ╝чириб, ерга сакради.У ариқчадан сакраб ╝тиб, толлар соясига ╝зини урганича, юз ва б╝йин терларини кепкасига артиб, Холб╝рига яқин келди.


-Ҳорманг, хорманг, Холб╝ри!Ие, менинг тракторимни ҳам чизиб қ╝йибсизку!Э, яшанг!Отангизга раҳмат!Худо ҳохласа, қизимни куёвга узатишимдан аввал уйларимизни ремонт қилиб, айвоннинг к╝ринадиган жойига қорли тоғларга туташ дала манзарасини ишлаб берасиз.Хизмат ҳақини келишамиз.

Биласизми, бир пайтлар ёшлигимда мен ҳам рассом б╝лишни орзу қилардим.Энди, бошловчи рассом деган натурага қараб ишлаши, расм чизишни ╝рганиши керакда.Мен ҳам кеч куз хирмондаги варақалар шовқинида қулоқлари батанг битиб, чанг т╝зонда қув қув й╝талиб, ҳақ хуқуқсиз қулдек ишлаётган, бошига яғири чиқиб кетган д╝ппи кийган, тиринка шимлари етмишямоқ, эски пахталик чопони ичидан к╝ринадиган майкаси чириб, илма тешик б╝либ кетган, оооозғин, дудланган балиқдай қоқсуяк, қилтириқ, к╝кк╝з колхозчининг суратини чиздим.Чизсам, колхозчи тоғанинг жаҳли чиқиб, недурки сен мени калакатура қилиб чиздинг.Бу билан сен барча совет меҳнаткашларини, пахтакорларини масхара қиллинг!Сен халқ душманини б╝ғиб ╝лдирибпеяқалей!Сенга Гулагдаги ╝лим логирларининг б╝тқаси ҳам, ╝қ ҳам ҳайф!Яшасин, ╝ртақ Сталин! -дея кекирдагимдан хиппа б╝ғиб қ╝йган маҳал унинг чангалидан аранг қутилганман ва шу-шу расм чизмайман.

Кейин бир сидра шоир б╝лишга ҳам уриниб к╝рдим.Чунки ╝ша пайтлари синфдошим -ҳозирги хотиним Каполотхонни севиб қолган эдимда.Бир куни унга шеърий мактуб ёзиб, дугонаси Саполатхондан: -шу ишқ -муҳаббат руҳида ёзилган мактубимни дугонангиз Каполатхонга бериб қ╝йсангиз деган маънода илтимос қилдим.

Буни қарангки, Каполатхоннинг дугонаси Саполатхон ҳам мени телбаларча севарканми, ё дугонасига хасади келганми, ҳуллас мен ёзган хатни йиртиб ташлаб, ╝рнига ╝зи бир мисра шеър ёзиб, Каполатхонга берибди.Мен ╝ша кеч ширин ҳаёллар оғушида деярли тонгача мижжа қоқмай чиқдим.Нуқул, мактубимни оҳ чекиб, ойдинда йиғлаб, қайта қайта ╝қиётган, уни гоҳ ╝пиб, гоҳ к╝зларига суртаётган Каполатхонни узуликсиз ╝йлайвердим.Тушимда мактабга борган эмишману, ёнимда ╝тирган Каполатхон домла доскага бир нарсаларни ёзаётган маҳал секингина менга жавоб хатини узатган эмиш.Хатни ╝қисам, у: -Ғойибх╝жа ака, мен ҳам сизни севаман, сизсиз яшолмайман, жоним!Ҳурмат билан, сизнинг ишқингизда телбаланиб қолган севгилингиз Каполатхон -деб ёзиб қ╝йибдилар.Шу маҳал уйғондиму ҳосиятли тушдан қувониб, чала пуча нонушта қилганимча, очилиб, китоб дафтарим сочилиб кетмаслиги учун даста -тутқичи й╝қ попкамни махкам қ╝лтиқлаб, мактабга қараб чопдим.Мактабга борсам, Каполатхон севгилимнинг авзойи бузуқ.У кела солиб, йиғлаб, мактубни ғижимлаб юзимга отаркан, юзимга шапалоқ тортиб юборди.Мен турган жойимда ҳайкалдай қотиб қолдим.Кейин ерда ётган мактубни олиб, ╝қисам, ичида бутунлай бошқа ёзув.

Саполатхон у қоғозга аруз вазнида:


Каполатхон, санинг ишқинг мани жарт -журт ╝сиртирдий!


деб ёзиб қ╝йибди.


Нима қилишимни билмайман.Каполатхон севгилим партага юзтубан ётволиб ҳ╝нг -ҳ╝нг йиғлаяптилар.Унга ачиниб кетдим.Секин бориб, уни юпатишга харакат қиларканман:


-Каполатхон, бу шеърни мен ёзганим й╝қ!Она табиат ҳаққи!Ишонмасангиз, менинг дастхатимни солиштириб к╝ришингиз мумкин!-дедим. Лекин Каполатхон барибир менинг гапларимга ишонмади.


У то мактабни битиргунимизча менга гапирмади.Мен эса уни севардим, усиз ҳаётимни тасаввур қилолмасдим.Яхши денг, бахтимга ╝ша пайтлар инсоният экстрасенслик деган дардга мубтало б╝лди.Бир тамонда Кашпировский, яна бир тамонда Алан Чумаклар олис масофадан туриб шиша банкалардаги сувларга дам солардилар.Минг, миллионлаб касаллар ╝ша дам солинган сувларни ичиб, дардлардан кушод қутилиб, мусаффо б╝либ, соғайиб кетганларини ╝з к╝зимиз билан к╝рганмиз.Бирин кетин ╝зга сайёралик гуманоидлар номаълум учар жисмларда она сайёрамизга ташриф буюра бошладилар.Бир куни велосипедда даладан кеч қайтаётиб, менинг мийямга бир ажойиб ғоя келди ва уйга бориб, инсониятга номаълум имлода битта мактуб ёздимда, уни ота онамга к╝рсатдим.Улар номаълум имлода ёзилган мактубни ╝қий олмай, савол назари билан менга термулдилар.Мен уларга вазиятни тушунтириб, бугун даладан келаётганимда велосипедга к╝зга к╝ринмас оғир мавжудодлар мингашгани ва велосипеднинг юриши ғоят қийинлашиб кетгани, уни ҳайдайман деб, з╝риқишдан терлаб пишиб кетганим, с╝нг харсиллаб нафас олаётган к╝ринмас мавжудодлар менга шу мактубни тутқазгани ва велосипеднинг юриши бирдан енгиллашганини айтдим.


Албатта бу гаплардан бечора ота -онам қ╝рқиб кетдилар.Онам бечора қоғозга дахшат ичра термулиб: -болам бу имлони биз тушунмасак, балки ╝зинг уни бизга ╝қиб берарсан -дедилар.


Мен худди мактуб ╝қиётгандай қоғозга қараганимча гапира бошладим: -Ҳурматли Ғойибх╝жанинг ота онаси!Биз "Медуза" галактикасидан келган гуманоидлар Ер сайёрасида илмий тадқиқод ишларини олиб бормоқдамиз.Сизларнинг ╝ғлингиз Ғойибх╝жа эса, бизнинг Ер шаридаги ишончли вакилимиздир!Агар Ғойибх╝жани зудлик билан синфдоши Каполатхон деган қизга уйлантирмасангизлар, биз Ғойибх╝жани ╝зимиз билан олиб кетамиз ва лазер қуролларидан ╝ққа тутиб, Ер сайёрасини илма тешик қилиб ташлаймиз!Айниқса "Қовункапа" колхозининг раиси Исканақул Каркидоновнинг икки қаватли уйига термоядровий қанотли ракеталар отиб, кулини к╝кка совурамиз!

Сизларга бир ой мухлат!


Ғазаб билан, "Медуза" галактикасидан келган ёвуз гуманоидлар эскадриляси.


Мактубни ╝қиб эшиттиришим билан бечора онам шилқ этиб хушидан кетдилар.Отам иккимиз уни аранг хушига келтирдик.


Шундан кейин номаълум имлода битилган мактуб бутун қишлоқда сенсацияга, шов -шувга айланди.Ҳозир балки одамлар ундай нарсаларга ишонмас.Аммо у маҳаллар бутун инсоният ╝зга сайёраликлар ташрифига ишонар эдилар.Ҳатто мутараққий Европа ва Ғарб давлатларида яшайдиган одамлар ҳам.Туяни шамол учирса, эчкини осмонда к╝р деганларидай, қовункапаликлар, айниқса севгилим Каполатхоннинг ота онаси, қишлоқ аҳли ва ҳатто "Қовункапа" колхозининг раиси Исканақул Каркидоновлар ҳам бу сирли мактуб ростдан ҳам гумоноидлар тамонидан битилганига ишонмасаларда, "Мабода рост б╝лсачи?Унда кеч б╝лмайдими?"деган ╝йда ╝заро кенгашиб, Она сайёрамиз ва инсоният, айниқса, бегунох норасида г╝даклар ҳаётини сақлаб қолиш кераклигини айтиб, Каполатхоннинг ота онасини к╝ндирдилар.Брезент ёпқичли, эски, шалоғи чиққан "Виллис" хизмат машинасини ╝зга сайёраликларга айтиб, биронта вақт машинасига алмаштириб олиш илинжида Исканақул Каркидонов т╝й харажатларини ╝з зиммасига олди. Т╝й куни бедапояга дастурхон тузаб қ╝йинглар, "Медуза" галактикасидан олий мартабали меҳмонлар келади -дедим.Буйруғим бажо келтирилди.Камбағал одам ╝лса, жанозасига ҳам бормайдиган калондимоғ Исканақул Каркидонов ╝зи шахсан т╝йда ош ташиб юрди.Т╝йга шаҳардан ҳушовоз отарчи Запарғани келиб, роса даврани қизитди.Т╝йга Ғойибх╝жанинг ╝зга сайёралик д╝стлари келса к╝рамиз деб т╝планган одамлар оломони т╝йхонага сиғмай кетди.Улардан бири сабри чидамай менга:

-Ғойибх╝жа!Гуманоид д╝стларинга таклифнома юборувмидинг ╝зи?!Нега уларнинг ҳануз дараги й╝қ?! -деди.


Мен унга: -Нега дараги б╝лмас экан? Ана бедопоянинг устида ҳайбатли учар тарелкалар муаллақ турибдию!К╝рмаяпсанларми?Э, дарвоқе, улар оддий одамларга к╝ринмайдиларку.Ҳа, майли мен улар билан салом -алик қилиб қ╝яй! -дедим.


Кейин юлдузли осмонга қараб: -Келинглар, азиз меҳмонлар!Ҳуш келибсизлар!.. Ие, Каполатхон иккимиз асал ойини ╝зга галактикаларда ╝тказишимиз учун бизга янги, ёғи артилмаган учар тарелка совға қилибсизларда!Раҳмат, оғайнилар, раҳмат!Й╝қ, й╝қ, ҳаммаси яхши!Раис Исканақул Каркидоновнинг уйига ядровий ракета хужумларини уюштирманглар!У киши шу ерда сопол товоқларда меҳмонларга ош ташиб юрибдилар!Колхоз ғазнасидан ╝ғирланган йирик ҳажмдаги маблағларни жойига қайтариб қ╝ймоқчилар! -дедим.


Т╝йдаги тамоми одамлар мен юзланиб гапираётган ёққа қараб турардилар. Шуйтиб десангиз, Каполат бонуга бир тийинсиз уйланиб олганман.

Каполатхон б╝лса, мени сассиқ тракторчи, саводсиз дея камситгани камситган.Лекин мен талантли механизаторман.Сиз эса рассомсиз.Уйлансангиз, хотинингиз сизни ҳурмат қилиб, бошига к╝тариб юрса керак -деди Ғойиб тракторчи ва негадир анчагача жимиб қолди.


Холб╝ри унинг к╝нглини к╝тариш учун гапира бошлади:

-Лекин, Ғойиб ака, сиз асло ╝кинманг.Тракторчи б╝лсангиз ҳам, сиз билан бизни боғлаб турган умумий, к╝зга к╝ринмас бир ришта бор.Биламан, сиз ҳам баъзан ёзги далалар этагида каккуларнинг ҳасратли оҳига қулоқ тутганча т╝хтаб, жилмаясиз.Тонгда тиғ ураётган қуёш нурларидан к╝зларингиз қамашиб, далалар узра вижирлаб сайраётган т╝рғайларга к╝зларингиз узра кафтингизни соябон қилиб қараганингизда, қалбингиз завқу шавққа т╝лади. Ботаргоҳда қушлар шовқинини, сукунатда искаптопарлар ғинғиллаб, чигирткалар чириллаётган маҳал узоқ - узоқлардаги овозлар ҳам аниқ тиниқ эшитиладиган шом ҳасратини севасиз ва шолипояларида бақалар ж╝р б╝либ куйлаётган дарё соҳили узра оҳиста к╝тарилаётган паришон ойга ҳайрат билан узоқ термуласиз.Сиз билан бизни, бутун ╬збекистонда яшаётган халқларнинг қалбларини диёримизнинг шундай бетакрор г╝зал манзаралари, юрт ишқи, ватан муҳаббати боғлаб туради-деди у.


Бу гаплардан Ғойиб тракторчи каттакон тол т╝нкасида ╝тирган куйи, кепаксини к╝зларига босиб, елкаларини силкитиб жимгина йиғлай бошлади.


Холб╝ри расм чизишдан т╝хтаб, Ғойиб тракторчини юпатишга тушди:

-Ие, Ғойиб ака, сизга нима б╝лди?Нега йиғлаяпсиз?Йиғламанг -деди у.


Ғойибх╝жа эса ╝рнидан туриб, кепкасини бошига кийяркан, Холб╝рини қучоқлаб, махкам бағрига босди.


-Раҳмат, ука, борингизга шукр.Мени тушинадиган одамлар ҳам бор эканку бу дунёда.Ахир бир кун мен ҳам ичкиликни ташларман, одам б╝ларман, т╝ғрими, ука.Мен сиздай укам, б╝лишини жуда жуда ҳохлардим.Қани энди сиз бизга куёв б╝либ, қизим Нортожига уйлансангиз!Бир умр фахрланиб юрардим.Қизим Нортожининг бироз ёши ╝тиб қолган.Аммо у жуда эсли.Баъзан уйга маст б╝либ келсам, онаси жағиллаб, менинг қулоқ мийямни еса, бечора қизим трактор хайдаб юравериб тупроқ б╝либ кетган, лайлак уясига ╝хшаш сочларимини силаб: -Хафа б╝лманг, дадажон.Ойим жавраганлари билан сизни яхши к╝радилар -дейди, к╝нглимни к╝тариб.Аслида мен аблах алкашни деб қизим бечоранинг бахти боғланган.Қизи яхшию, отаси алкашда -дея совчилар остонамизни хатламайди.Гоҳида: -Қизим, мени кечир.Мен аблахни деб сен ╝тириб қолдинг.Сал ╝нглироқ б╝лганимда сен подшоларга келин б╝лардинг, малика б╝лардинг!Нима қилай, эрта билан энди ароқ ичсам ҳар нарса б╝лай деб қасам ичиб, к╝чага чиқаману, яна қандай ичиб қ╝йганимни ╝зим билмай, уйга маст ҳолда қайтавераман.Худди сеҳрлаб қ╝йилгандай!Менга ҳам бир куни Худо инсоф бериб қолар, қизим -дейман, унсиз йиғлаб.Қизим б╝лса: -Дадажон, ундай деманг, сиз дунёда энг яхши дадасиз -дейди.Наҳотки энди, шундай сабр қаноатли, ақлли, кечирувчан қизим қари қиз б╝либ қолса, наҳотки уни энди йигитга эмас, уй к╝риб, хотин қ╝йган, ёши ╝тган одамга эрга берсам!Э, Худо, ахир у ҳам дунёга умид билан келганку!Қизим Нортожига ҳам бахт ато эт! -дея ╝йлаб, кечалари Худога илтижо қиламан, ука! Сассиқ тракторчи дея мендан хазар қилиб, тескари қараб ётган ёстиқдошим Каполотхон баногоҳ уйғониб кетмасинлар деб, к╝рпани тишлаб, з╝риқишдан манглай ва б╝йин томирларим чилвирдай б╝ртиб, овоз чиқармай йиғлайман -деди Ғойиб тракторчи, к╝з ёшларини офтобда ╝нгиб кетган катак к╝йлагининг енгига артиб.С╝нг Холб╝ридан кечирим с╝раб, ариқдан хатларкан, трактори тамон й╝налди.


Холб╝ри нима дейишини ҳам билмай ╝йланиб қолди. Унинг теварагида битта оппоқ ёлғиз капалак пилдираб учиб юрарди.У уча уча чарчаб, этюдникнинг қирига қ╝нди.


14 боб

Тадбиркор аёллар


Дуб дарахтидан ясалган қимматбаҳо стол атрофидаги курсиларда ╝тирган Бибисувайдо билан Ғиштхонлар ҳашаматли меҳмонхонанинг хорижий мебелларини ҳайрат билан кузатар эканлар, уларнинг юзларида гарчанд табассум зохир эсада, ичларини хасад итлари тимдалар эди.


-Оббо сизей!Бир опамни й╝қлай дебсизда а?Яшанг!╬зи эрталабдан боғимизда зағизғон шақиллаятувди, сизларнинг келишларингиз экан.Ҳуш келибсизлар!Қани, манабу ноз -неъматлардан олиб ╝тиринглар.Олинглар -деди Илтижонинг онаси Соддагул, меҳмонларга чой қуйиб узатарканлар.Кейин яна қ╝шимча қилди: -Айтгандай, Бибисувайдо, бу синглимизни менга таништирмадингизку, исмлари нима?


-Ҳая, эсим қурсин.Манабу г╝зал меҳмонхона жихозларига ҳушим кетиб... Танишинг, опа.Бу аёлнинг исми Ғиштхон.Балки бу исм исмдан к╝ра таҳаллусга ╝хшаб кетгани учун сизга бироз эриш туюлар.Гап шундаки, оналари опамга ҳомиладор б╝либ юрган пайтлар, оталарининг тушига бир ч╝ққи соқолли чол кириб, унинг қ╝лига соф олтиндан қуйма ғишт тутқазибди.Оталари ╝з тушларини опамнинг оналарига айтсалар, у аёл: -Вай, дадаси, сизнинг тушингизга Хизр бува кирибди.Энди бойиб кетарканмиз деб хурсанд б╝либдилар.Кейин қизлари, яъни Ғиштхон опам дунёга келганлар ва унга Ғиштхон дея исм қ╝йишган.Лекин к╝п ╝тмай, қ╝шнилари билан қонли низо юзага келган ва қ╝шниси хумдонда яхшилаб пишитилган ғишт билан орқа мийяларига оғир тан жарохати етказиши оқибатида Ғиштхон опамнинг оталари воқеа жойида анов б╝лганлар... вафот этганлар.Шу шу Ғиштхон опам отасидан эсдалик ╝ша муқаддас исмни ╝згартирмай, мардона яшаб келяптилар -тушунтирди Бибисувайдо.


-Вой, ғишт билан урмай қ╝лгинанг сингур жувонмааааарг!Бир одамнинг умрига зомин б╝либдия.Қ╝шнинг ёмон б╝лса к╝чиб қутиласан деганлари шуда.Амакимиз ╝либ қутилибдилар.Худо раҳмат қилсин бечорани.Г╝рлари нурга т╝лсин.К╝п сиқилаверманг, айланай Ғиштхон, бу ҳам б╝лса тақдир, Худонинг амри.Одамзод юрибман, турибман деяверар экану ╝зининг қачон, қаерда, қай тарзда ╝лишини билмас экан.Энди, тақдирга к╝нмай иложимиз қанча.Қазоси етса, қози ╝либди дейдиларку.Мана, ортларидан сиздай яхши фарзандни қолдирибдилар, ҳайру эҳсон, ч╝пи чироқ, дуои фотиха қилиб, руҳларини шод қиласиз -деди Соддагул.


-Раҳмат, опажон -деди Ғиштхон, б╝йнидаги ҳарир шарфининг бир учига к╝з ёшларини артиб.


-Э, суҳбатимиз жуда қайғули б╝либ кетдику.Келинглар, яхши гаплардан гапирайлик.Бу, опажон, қизингиз Илтижохон к╝ринмайдилар, ╝қишга кетганмилар? -гапнинг ╝занини бошқа ёққа бурди Бибисувайдо.


-Ие, ана ҳалос!Т╝палонда сизни т╝йга айтиш эсдан чиқибдию!Вой бу т╝й қилиб, қиз узатиш осон эмас экан, ╝ргилай.Шошилишда жуда к╝п к╝нгил етарлар эсдан чиқиб, т╝йга таклиф қилинмай қолиб кетибди.Бир нечтаси ҳалиям мендан хафа.Илтижо қизимни турмушга узатдик айланай.Бир йил б╝лди.Битта неварамиз ҳам бор.Т╝й шаҳардаги энг к╝ркам ресторанда ╝тган.Минглаб казо казо меҳмонлар ташриф буюрдилар. Т╝йни Запарғани деган отарчи йигит роза қизитди.Ҳаааа.Мана, манабу альбомда т╝й суратлари бор.Видеосини к╝рсангиз!-деди Соддагул.


С╝нг, сервантдан каттакон альбомни олиб, Бибисувайдога узатди.Бибисувайдо билан Ғиштхон альбомдаги т╝й суратларини катта қизиқиш билан тамоша қила бошладилар.


-Ҳаааа, мана буни т╝й деса б╝лади!Столлари олтинданми дейман?Эркакларнинг б╝йинларида капалакнусха б╝йинбоғлар, тилла тишларида қимматбаҳо 'Гавана' сигараларини тишлаб, қ╝лларида коньякли биллур қадахларни ч╝қиштирмоқдалар!Аёлларнинг к╝йлаги рестораннинг мармар полида қумлоқни ялаган денгиз т╝лқинларидай судралиб юрибди.Бу к╝йлак жонворлар й╝қ деганда юз минг доллар турса керак? -қизиқсинди Бибисувайдо.


-Куёв -келин ҳам бир бирига худди қуйиб қ╝йгандек, олтин узукка олмос к╝здай муносиб -қ╝шиб қ╝йди Соддагул.


-Ҳа, куёв бола ҳам келишгангина йигит экан, Илтижохон ҳам афсонавий парилардек очилиб кетибдиларда ╝зиям.Мана бу бошқа гап, опа.╬зларингизга ╝хшаган бой-бадавлат одамлар билан қуда -анда б╝либсизлар. Қизингизга муносиб куёв топибсиз.Муборак б╝лсин!Икки ёш қ╝шгани билан қ╝ша қарисин!Б╝ёқларга беланиб юрадиган анави сассиқ художник сизларга т╝ғри келмас эдида.Тенг тенги билан, тезак қопи билан дейишадику.Аттанг, шундай т╝йда қатнашолмай қолибмиз!Т╝йга айтсангиз, Ғиштхон опам билан келиб, 'Лазги'га ╝йнардик.Ғиштхон опам битта ғиштнинг устида қ╝лларини илондай билтанглатганича бир оёқда рақс тушиб, ╝з ҳаракатлари билан достон айтадилар, достон!Ҳа, майли.Ҳали к╝п т╝йлар қиласиз.Худо ҳохласа неварангизнинг суннат т╝йида ламбадага ╝йнаймиз -деди Бибисувайдо.


-Раҳмат, Бибисувайдожон, синглим, илоё айтганингиз келсин -деди Соддагул хурсанд б╝либ.


Кейин ╝рнидан туриб, ошхонага й╝налар экан: -Сизлар бемалол суҳбатлашиб, еб ичиб ╝тиринглар.Мен дарров қ╝й ёғига битта палов дамлайман.Музлатгичда кийикнинг г╝штидан бор.Какликнинг тухумидан қулинг ╝ргилсин тухумбарак қиламиз -деди.


-Й╝қ, й╝қ, опажон, раҳмат, уринманг.Паловни янаги келганимизда ермиз.Биз бир жойга боришимиз керак -деди шоша пиша Бибисувайдо.


-Ие, бу қанақаси? Товба! Озиб ёзиб, бир келиб, ош емай кетасизларми?Бугун якшанба, дам олиш кунику? Ё сизлар якшанба куни ҳам ишлайсизларми? -деди ҳайрон б╝либ Соддагул.


-Ҳамма гап ана шундада, опажон.Иш б╝лса қани, якшанба кунларини қ╝йинг, керак б╝лса кечасию кундузи тинимсиз ишлардик. Иш й╝қда.Эркаклари мардикорчилик қилиш учун Россия, Қозоғистонга кетган қишлоғимиз худди иккинчи жаҳон уруши пайтидаги қишлоқлар каби хувиллаб қолган.Эрлари мардикорликка кетган қишлоғимиз аёлларини иш билан таъминлаш учун Ғиштхон опам билан 'Ғиштхонбибисувайдо ЭЛТД ' деган хунармандлик товарлари ишлаб чиқарувчи кичик корхона очмоқчи эдик.Банкдан кредит олайлик десак, фойиз ставкалари жуда баланд экан.Унақа фойиз ставкали кредитни олган тадбиркор албатта банкрот б╝лади.Охири ╝йлай ╝йлай, бу масалада ёрдам с╝раб, сизга мурожаат қилишга қарор қилдик.Шу, ишимизни юргизиб олишимизга ╝зингиз ёрдамлашинг, Худо ҳайрингизни берсин, опажон!Қишлоқ аёллари ишга жойланса, савоб б╝лади.номаи аъмолингизга ажри азимлар ёзилади. Фойиз устамасини сал й╝лида қилиб берсангиз, Ғиштхон опам иккимиз тилхат ёзиб, қ╝л қ╝йиб берардик.Бизга ишонинг, опажон.Биз бировнинг ҳаққидан қ╝рқамиз.Бировнинг ҳаққи пулсиротда тутар экан.Бу ҳақда ривоят ҳам бор.Қадим замонда бир подшо эл -улусга чаён солиғи солибди.Подшо у чаёнлардан зиндонларидаги махбусларни азоблаш учун фойдаланар экан.Ҳар бир маҳалла бир қопдан чаён топшириши амр қилинган б╝либ, бунча чаённи қайдан топсак экан деб, бизнинг қовункапаликларнинг ҳам бошлари ч╝яндай қотиб, ╝йланиб қолибдилар.Кейин суриштиришса, кимдир фалон мазорда чаёнхона бор дебди.Қопни қ╝лтиқлаб, ╝ша мозорга боришгач, мозорбон уларга бир қабрни к╝рсатибдида: -Огоҳлантириб қ╝яй, бу қабр т╝ла чаён.Уни асло оча к╝рманглар.Чаёнлар сизларга ёприлиши мумкин.Фақат қабрга таёқни суқингларда, ╝ша таёққа ёпишиб чиққан чаёнларнигина қопга солинглар дебди.Одамлар қабрдан бир қоп чаённи олгач, мозорбонга: -Қизиқ.Бу қабр кимнинг қабри? -дея савол берибдилар.Мозорбон у қабр бировларнинг ҳаққига хиёнат қилган порах╝р, бир нопок амалдорники дея жавоб берган экан -деди Бибисувайдо.


-Вой, нега ишонмас эканаман сизларга?Ахир сиз ҳам Ғиштхон ҳам энди менинг қиёматли синглимсизлар.Менинг туғишгандан зиёд сингилларим тадбиркорлик билан шуғилланиб, қ╝шимча ишчи ╝ринлари ташкил қилиб, аёлларни иш билан таминлайман деб турса, бу ҳайрли ишга ҳисса қ╝шмайманми?Фойиз деганингиз нимаси, Бибисувайдо?Нима, мен судх╝рмидим?Ё менга савоб керак эмасми?Айтинг, қанча пул керак ╝зи?-деди Соддагул.


Бибисувайдо катта миқдордаги суммани айтди.


-Шуми?Б╝лди, ташвиш қилманг.Гар етса молим, етмаса жоним дейишадику.Мен ҳозир бор пулни қириштириб, олиб чиқаман, сизларга ёрдам қиламан -деди Соддагул.


Бу гапларни эшитиб, Бибисувайдо билан Ғиштхон хурсандликларидан худди боғча болаларидай сакраб, чапак чалиб юбордилар.


-Вой, раҳмааааат, опажоним, раҳмат!Бу яхшилигингизни у дунёю бу дунё унутмаймиз!Айтдима, нега қиёмат қайим б╝лмаяпти деб.Энди билсам, ҳали ер юзида сиз каби олийжаноб, меҳрибон инсонлар бор эканда! -деди Бибисувайдо к╝з ёши қилиб.


-Раҳмат, Соддагул опа!Ишларимиз юришса, албатта пулларингизни икки хисса қилиб қайтарамиз -миннатдочилик билдирди Ғиштхон.У ҳам йиғлар эди.


-Йиғламанглар, менинг қиёматли сингилларим.Қани, бир табассум қилингларчи -деди Соддагул.


Бибисувайдо билан Ғиштгул к╝з ёшларини харир шарфларининг учига артиб, з╝раки жилмайдилар.


-Ҳа, бу бошқа гап.Бир зум гаплашиб туринглар, мен ҳозир -деди Соддагул ва ичкарига кириб кетди.У кетгач, Ғиштхон букчайганича елкаларини силкитиб, ╝зини тутолмай унсиз кула бошлади.


-Тсс! -деди Бибисувайдо ҳам кулгидан ╝зини аранг тийиб, к╝рсатгич бармоғини лабларига вертикал қ╝йганича.


Анчадан кейин Соддагул ичкаридан бир даста доллар олиб чиқди.Долларларни к╝риб, Бибисувайдо билан Ғиштхонларнинг хирсдан к╝злари олайиб кетди.


-Мана, сингилларим, ҳозирча менда бори шу.Керак б╝лса бу ҳайрли ишга ╝з тақинчоқларимни ҳам қурбон қилишга тайёрман.Фойизи керак эмас.Ишни юритиб олгач, топганларингда пулнинг ╝зини қайтарарсизлар -деди Соддагул бир даста долларни Бибисувайдога узатаркан, самимий жилмайиб.Бибисувайдо пулларни шошиб олганича бағрига босаркан, Соддагулни махкам қучоқлаб, унга қайта қайта раҳмат айтиб, юзларидан ╝пди.Ғиштхон ҳам.


-Опажон, отам раҳматли пулни ердан топиб олсанг ҳам санаб ол дея насихат қилардилар.К╝нглингизга келмасин.Мен сизга ╝зимга ишонгандай ишонаман.Аммо шундай б╝лса ҳам...Агар қарши б╝лмасангиз, пулларни бир санаб қ╝йсам -деди Бибисувайдо.


-Майли, сананг.Балки мен нот╝ғри хисоблаб, м╝лжалдагидан озроқ пул бергандирман -деди Соддагул.


Бибисувайдо пулларни санаётган эди, кутилмаганда Ғиштхон: -Опа, тахорат вожиб б╝либ қолди, хожатхонага... агар мумкин б╝лса... -деди.


-Вой, нега мумкин б╝лмас экан.Юринг, анави ҳобхонадан кейинги эшикдан кирсангиз, ваннали хожатхонамиз бор -деди Соддагул, Ғиштхонга й╝л к╝рсатиб.Кейин келиб, Бибисувайдонинг ёнига, диванга ч╝кди.


Ғиштхон хожатхонада анча ушланиб қолди.У чиққач, Бибисувайдо кетишга тараддудлана бошлади.


-Қани, опажон, бир дуо қилинг.Биз энди борайлик.Илоё бошлаётган бизнесимиз гуллаб яшнасин-деди у.


-Ҳа, ╝тирувдингларда.Паловхонт╝рани ҳам емай кетасизларми?-деди Соддагул зорланиб.


-Барибир битта ошга қарзсиз, опа.Бошқа келамиз, Худо ҳохласа, қани... -деди Бибисувайдо, Соддагулни дуога қистаб.


Соддагул дуо қилгач, улар ҳайрлашарканлар, Бибисувайдо билан Ғиштхон к╝чага чиқишди.


-Ғишт, харипларни авраб пулини олишни мендан ╝рган.Энди биронта ресторанга кириб, бу ╝лжани ювмасак б╝лмайди.Томоқ ╝лгур қақраб кетдию.Қулинг ╝ргилсин Наполеон коньягидан юз, икки юз ташламасак б╝лмайди -деди й╝л й╝лакай Бибисувайдо.


-Й╝қ, Бибишка, Соддагул фарёд к╝тариб, милицияни чақиргунча бу ерлардан туёқни шиқиллатиб қолишга улгуришимиз керак -деди Ғиштхон, ортига ҳавотирли қараб.


-Нега? -деди Бибисувайдо ҳайрон б╝либ.


Ғиштхон атрофга бир аланглаб оларкан, сумкасини очиб, Бибисувайдога к╝рсатди.


Сумкадаги олмос к╝зли қимматбаҳо тилла тақинчоқларни,олтин билагузукларни, марваридларни к╝риб, Бибисувайдонинг ҳайратдан оғзи очилиб, к╝зларининг пахтаси чиқди.


15 боб

Сел


Холб╝ри далада сомон т╝плаётган одамларнинг суратини матога мойб╝ёқда мухрлаётган пайт бирдан ҳаво айниб, пастак булутлардан атроф қоронғулашаркан, кутилмаганда к╝тарилган шиддатли шамол Холб╝рининг бошидаги офтобда ╝нгиб кетган д╝пписини юлқиб, учириб кетди.


Д╝ппи худди ғилдиракдай ғилдираб кетаркан, Холб╝ри уни тутишга ҳаракат қилдию лекин қувиб етолмади.Шу маҳал шамол шаштида к╝йлакларининг этаги гоҳ к╝тарилиб, гоҳ байроқдай хилпираётган бир қиз қ╝лидаги паншахани ташлаб, битта ҳамла билан Холб╝рининг д╝пписини тутиб олди.Кейин югирганича келиб, д╝ппини Холб╝рининг қ╝лига тутқазди.У Ғойиб тракторчининг қизи Нортожи эди.Д╝ппини қизнинг қ╝лидан оларкан, Холб╝ри уни мақтай бошлади.


-Э, қойилман, Нортожи!Сиз Тошкентга бориб, 'Пахтакор' футбол командасига дорвозабонлик қилсангиз, битта ҳам т╝пни ╝тказиб юбормас эдингиз!Терма командамиз олий лигага чиқар эди! -деб қ╝йди у кулиб, д╝пписини яна шамол учириб кетмаслиги учун манглайига бостириб кийганича, шамолда шовқинли денгиздаги балиқчиларга ╝хшаб бақириб гапириб.


-Ҳа, ╝зим ҳам шундай қилсаммикин деб юрувдим!'Пахтакор' командасига битта мен етмай турувдим.Сиз севган ёрингиз саккиз кило сақич чайнаб тикиб берган д╝ппини эхтиёт қилинг, д╝ппини!Бош кийимни й╝қотманг, рассом ака! -деди Нортожи ҳам шамолда қийқириб кулиб.


Холб╝ри бу гаплардан хандон отиб кулди.Кейин Нортожига раҳмат айтди.


-Қуруқ раҳмат билан қутилмайсиз мендан!Битта портретга қарз б╝лдингиз!Қачон суратимни чизиб берасиз, ╝ртоқ ╬рол Тансиқбоев?! -деди, суҳбатни давом этдириб Нортожи.


-Гап й╝қ!Қачон десангиз мен тайёр! -деди Холб╝ри.Шундан кейин янада қуюқлашаётган зулматни ёритиб, чақмоқ чақа бошлади.Кейин момақалдироқ шунақа гумбирладики, чақмоқлардан ёришаётган буғдойзор осмони ёрилиб, тенг иккига б╝линиб кетгандай б╝лди г╝ё.Йирик йирик ёмғир томчилари шиддат билан шитирлаб ёға бошлаганда эса, сомон т╝плаётган аёллар ва болалар қ╝лларидаги паншахаларини ғарамларга санчиб, дала четида ╝сган қуюқ дарахтзорлар панасига қараб қочишга тушдилар.


Бир зумда шиддатли ёмғирдан далалару одамлар ва дов дарахтлар к╝ринмай кетди.


Холб╝ри шошиб нарсаларини йиғиштирдида, этюднигини елкасига осиб, Нортожига: -Қочдик биз ҳам!-деди.


-Қаёққа?! -с╝ради саросима ичра Нортожи, ёмғирда к╝йлаги ивиб шалоббо б╝либ чиппа ёпишган сарвдай қомати, тим қаро сочлари ва юзлари чақмоқ шуъласида ёришиб.


-Мен билан бирга чопаверинг!Келинг, қ╝лингизни беринг!Қ╝рқманг, Нортожи! -деди Холб╝ри.Улар бирга дала четига, 'Газ -51' русумли юк машинасининг ташландиқ кабинаси турган жойга чопдилар. Холб╝ри к╝пдан бери бу совет замонидан қолган эски юк машинасининг ташландиқ кабинаси суратини дарё ва далалар фонида ишламоқчи б╝либ юрганди.Улар юк машинасининг ғилдираксиз, аравасиз ташландиқ кабинасига етгач, Холб╝ри худди узоққа қатнайдиган тажрибали хайдовчи каби эшикни очаркан, ╝риндиққа ╝тирди.Кейин Нортожига қараб бақирди: -Яхши қиз, шундай ёмғирда қаёққа кетяпсиз?!К╝йлакларингиз ивиб, баданингизга чиппа ёпишиб қолибдику! Шамоллаб қолманг тағин!Тез ╝тиринг машинага! Уйингизга элтиб қ╝яман! -деди.Унинг усти боши ва яғир д╝пписи ип ипигача ивиб кетган эди.


Нортожи ҳам шошиб ташландиқ кабинанинг шалоқ ╝риндиғига ╝тираркан, эшикни ёпди.Бу маҳал кабина олд ойналарини ювиб, шиддатли жала қуяр, чақмоқлар чақиб, дахшатли момақалдироқ гумбирларди.


-Яхши қиз, 'Қовункапа' гами? - деди Холб╝ри, Нортожига қараб қ╝яркан, занглаб кетган руль чамбарагини махкам тутганича.


-Ҳа -деди Нортожи, садаф маржонидай оппоқ тишларини к╝рсатганича кулиб.Унинг қоп қора сочлари ивиб, елкаларига, юзларига, оппоқ б╝йинларига ёпишиб қолган эди.


-Й╝лимиз битта экан.Ташлаб қ╝яман.Мен дальнебойщикманда.Узоқ масофага қатнайман. Й╝л қуюн, одам зерикади.Ёлғиз ╝зингиз оғзингизни охиригача очиб, эснаб кетаверасиз, кетаверасиз.Биронта ҳамсуҳбат тутдан, теракдан гапириб, жавраб кетмаса, к╝зингиз илиниб, юк машинангиз билан сандиқ сандиқ б╝либ ағанаб, жарликка қулашингиз ҳам ҳеч гапмас. -деб қ╝йди Холб╝ри, оғзаки 'Ғғғғин!Ғин!Ғғғғиииииннннн!' дея газ педалини босиб, рул чамбарагини у ёқ бу ёққа буриб.


-Ҳа, айниқса, мана бунақа ёмғир шариллатиб қуяётган маҳал а?Д╝ппингиз ҳам ёмғирда б╝киб қолибдику, дальнебойщик?!-деди Нортожи кулиб.


-Ҳа, нимасини айтасиз, яхши қиз -деди шалоббо б╝либ ивиган д╝пписини бошидан олиб, эшиб, сувини сиқиб, яна қайта бошига кияркан, Холб╝ри.


Унинг бошидаги бужмайиб кетган д╝ппига қараб Нортожининг кулгиси қистади.


-Д╝ппи жонвор ҳам тугабдию.Сиз кечмасангиз ҳам, д╝ппи энди сиздан албатта кечади -деб қ╝йди у, ҳамон жилмайганича.


-Кечса, кечаверсин.Бош омон б╝лса, д╝ппи топилади, яхши қиз.Энди, й╝л кира ҳақига ╝зингиз қойил қилиб битта д╝ппи тикиб берасизда -деди Холб╝ри.


-Д╝ппи тикдиим ипакларииий тиллоооодан! -деб а? -деди, чиройли овоз билан қ╝шиқ куйлаб Нортожи.


-Ие, ҳали қ╝шиқ ҳам айтиб тураман денг.Оббо сизей!Овозингиз ҳам қ╝нғироқдай экан.К╝з тегмасин. Э, Клара Жалилова б╝либ кетинге! -деди Холб╝ри.Кейин у ҳам бир ҳофизнинг қ╝шиғини бор овозда хиргойи қила бошлади:


-Э, ана ҳалос! Қаранг бир чиройли овозингиз бор экан.Айтгандай, бу агрегатингизнинг магнитафони борми? Узоқ й╝л, маза қилиб мусиқа эшитиб кетардик -деди Нортожи.


-Бор, дискаводли замонавий автомагнитоласи бор.Ҳозир қ╝яман -деди Холб╝ри.


Кейин дардли бир қ╝шиқни хиргойи қила бошлади


Холб╝ри қ╝шиқни т╝лиқ ижро этди.Кейин жимиб қолди.Нортожи ҳам.Улар анчагача ойнани ювиб ёғаётган жалага с╝зсиз термулиб ╝тирдилар.


-Жуда дардли, ҳасратли қ╝шиқ экан -деб қ╝йди, ҳамон шаррос қуяётган жалага ╝йчан термулганича Нортожи, чуқур х╝рсиниб.


-Ҳа, севги ҳақида айтилган энг г╝зал ва дардли қ╝шиқларнинг биттаси шу.Бундай қ╝шиқлар қачондир кимнидир севган инсоннинг соғинч изтиробларини, қалб қийноқларини, ҳис -туйғуларини ифодалайди. Севги инсон қалбининг эшикларини тақиллатмай, кутилмаганда ташриф буюргувчи ва ╝ша қалбда бир умр қолиб кетгувчи илоҳий туйғу десам т╝ғри б╝лармикин?Бу туйғу уйга дарчадан кириб олган олмахон эмаски, уни кострюл ё тоғораларни кафгир билан танғиллатиб, шовқин к╝тариб, қалбингдан қувиб чиқарсанг.Бунинг устига у воқеа ҳам эмас, ҳодиса.Яъни у содир б╝лмайди, юз беради.Севги инсонни ╝з ихтиёридан, ақлу ҳушидан айриб, ҳаловатидан жудо қилади, ғариб куз эпкинлари каби одам боласини барги хазондай сарғайтириб кетади. Бу ҳузурбахш қийноқ, чидаб б╝лмас руҳий эхтиёж, қондириб б╝лмас маънавий мухтожлик илиқ баҳорий шомлар уфқида зулматли осмон булутларини бир лахза ёритиб, унсиз чақнаган оний чақин каби ялт этадию яна с╝нади.Лекин у чақиннинг ғамгин шуъласи инсон шуурида бир умр мухрланиб қолади -деди Холб╝ри.Кейин яна гапира бошлади:


-Ҳазил ҳазилу, лекин сиз жуда чиройли қиз экансиз, Нортожи.Авваллари унча эътибор бермаган эканман.Айниқса ҳозир, шу тобда, ёмғирда шалаббо б╝либ ивиган шу к╝йлагингизда менинг к╝зларимга жуда г╝зал к╝риняпсиз -деди у.


-Э, қ╝йсангизчи, қанақасига мен чиройли б╝лай.Мени чалпакка ╝раб қ╝йса, ит ҳам емайдику.Агар шунақа мақтовлар билан шишириб, менга тажовуз қилмоқни режалаштираётган б╝лсангиз, айтиб қ╝яй, шу катта тезликла кетаётган машинангиз кабинасидан ╝зимни ташлаб юбораман -деди Нортожи, суҳбат ╝занини бошқа ёққа буришга ҳаракат қилиб, жилмайганича.


Лекин Холб╝ри жиддий эди.


-Худо ҳаққи, Нортожи, ишонинг.Сиз ростдан ҳам чиройли қиз экансиз.Сизга бу гапларни одам анатомияси ва қиёфа илмини яхши билган бир рассом сифатида айтаяпман.Мен албатта сизнинг портретингизни ишлашим керак -деди Холб╝ри.


-Худди севиб қолган одамдай гапирасиза, товба! -ажабланди Нортожи.


-Шунақага ╝хшайди -деди Холб╝ри, ╝йчан.


Бу гапдан Нортожи анчагача жимиб қолди.С╝нг уялиб, қизариб кетди.


Бу маҳал момақалдироқ ва чақмоқлар шашти пастлаб, жала ҳам тинди.Теварак олам ёришиб кетди.


-Мана, манзилга ҳам етиб келдик -деди Холб╝ри.


-Х╝п б╝лмаса, дальнебойщик ака!Манзилга элтиб қ╝йганингиз учун раҳмат!Хотинингизга салом айтиб қ╝йинг! -деди Нортожи кулиб.


-Арзимайди, яхши қиз!Албатта саломингизни етказаман!Ҳар куни шу й╝л четига келиб турсангиз, уйингизга ╝зим бепул элтиб қ╝явераман! -деди Холб╝ри ҳам жилмайганича.


Улар ташландиқ машина кабинасидан тушганларида қуёш чарақлаб чиқиб, осмоннинг у четидан бу четигача эгилган улкан камалак етти хил рангда товланиб турар, дала устида т╝рғайлар вижир -вижир сайрар эди.


16 боб

Тишсиз арра


Қиличбек Қоплонович қизи Илтижога т╝йдан бир неча кун аввал шундай деб насихат қилган эди.


-Қизим, биз сени ҳеч нарсадан кам қилмай, авайлаб ╝стирдик.Сен бизнинг ёлғиз, эрка фарзандимиз, к╝рар к╝зимизнинг нури, оқу қаросисан.Мана, вояга етиб, катта ҳаётга қадам қ╝йяпсан.╬зинга муносиб, Ашрапилло деган ╝қимишли, маданиятли, тадбиркор куёвни топдик.Илоё қ╝шганинг билан қ╝ша қари.╬зларингдан к╝пайиб, бахтли б╝линглар.Лекин қизим бу ҳаёт деганлари жуда мураккаб жараён.У дунёда оловли лава булкиллаб қайнаб турган жаҳаннам жарлиги узра тортилган пулсирот бор деб эски китобларда келади.Билсанг, ╝ша қилдан ингичка, қиличдан ҳам ╝ткир пулсирот бу дунёнинг ╝зида ҳам бор.Тубсиз ҳалокат жарлари устига қурилган, туғилишдан ╝лимгача таранг тортилган бу сиротнинг номи ҳаётдир!Кимки нозик к╝прикдан ╝таётиб, нот╝ғри қадам ташласа, ╝ша тубсиз ҳалокат жарлигига қулайди.Ҳам жисмонан, ҳам маънавий ҳалок б╝лади.Жисмоний ҳалокат оқибатида киши нари борса, жони узилиб, оламдан ╝тар.Лекин маънавий ҳалокатга й╝лиқса, қалби ╝лса, у абадий азоб уқубатларга маҳкум б╝лади!Чунки жисм муваққат, руҳ билан қалб эса абадийдир!Бу дунёни бевафо ёлғончи дея хақоратлаш ҳам гунох!Негаки одам боласи у дунёдаги мангу ҳузур -ҳаловатни ҳам, абадий жаҳаннам азобини ҳам шу дунёда, ╝зи ҳали ╝лмай туриб топади, тайёрлаб қ╝яди.Шунинг учун бизнинг бу дунёда фақат т╝ғри юришдан бошқа й╝лимиз й╝қ.Т╝ғри й╝лдан адашма, қизим.Борган жойингда тиниб, тинчи.Қайнона, қайнотангни ҳурмат қил!Куёвингнинг измидан чиқма.Уларга гап қайтарма.Сендан илтимосим, агар бизни рози б╝лсин десанг, у оиладан бу уйга гап к╝тариб келма.Чунки "деди деди" с╝злари билан оилалар вайрон б╝лади.Қуда андалар ╝ртасига совуқлик тушади.Сенинг энг ашаддий душманинг ҳам, энг яқин д╝стинг ҳам ╝з тилинг.Тилга ҳушёр б╝л, болам.Ёмон гаплардан, ғийбатлардан тийилиб, одамлар ҳақида фақат яхши гапларнигина гапиришни ╝рган.Жон бор жойда жанжал бор дейдилар.Ҳатто подшоларнинг уйида ҳам ╝заро тушинмовчиликлар, муаммолар, оилавий можаролар б╝либ туради.Бу табиий.Ҳамма гап ╝ша юз бериши мумкин б╝лган жанжалнинг олдини олишда, муаммоларни қизишмай, яхши гаплар билан ҳал қила билишда, муросаи мадора билан оила мувозанатини сақлаб қолишда.Жамият тинч -тотувлигини, одамлар ва халқларнинг ╝заро аҳиллигини аввало жамиятнинг энг кичик ячейкаси ва модели б╝лмиш оиладан бошлаш керак, оилада аввал тартиб -интизомни ╝рнатиш ва уни мустахкамлаш керак.Бу шунчаки чиройли гаплар эмас, бу ҳикмат!Мен шу пайтгача бировга насихат қилмаган эдим.Бугун сенга насихат қилмоқдаман.Чунки сен менинг жигарбандимсан.Шу гапларимни доимо ёдингда тут -деди у.Дадасининг ╝ша гапларини ёдида сақлагани учун ҳам Илтижо эрининг ва қайнонасининг зулмларига чидаб, тош тишлаб яшайди.Табиатан ╝та жиззаки ва инжиқ қайнонаси ҳар куни нимадандир камчилик топиб, т╝хтовсиз жағиллайверади, йиғлаб, қарғаб, Илтижонинг жисму жонини эговлайди.


-Э, картошканинг п╝чоғини ҳам шунча қалин арчадими одам?!Кеча сиз арчган пиёз п╝чоғини қайта ажратиб, бир паловга етгулик пиёз паррак йиғиб қ╝йдим!Ашрапилло болам бечоранинг қийналиб топганини бундай ҳавога совуриб, исроф қилаверсангиз, эртага бори буддимиздан айрилиб кафангадо б╝ламизку!Э, Худо!Шунақаям келин учрайдими бизга!Бою босомон, амалдор одамнинг қизи деб алданиб, қаёқдан ҳам шу сиртини силаган, молфахм қизни келин қилдима!Вой пешонам қурсин манинг, пешонам қурсииин!Ҳа, аттанга!Аттаааанг!Менинг ╝ғлимга кимлар қизини бермасди!Бу жодугар ╝лгур онаси билан бахши, пархон қилиб югириб, сеҳру жоду қилиб, охири ╝ғлимниям мендан совутди.Боламнинг бурнидан ип ╝тказиб олди, жувонмарг.Биламан, биттани бекорга туққани й╝қ бу писмиқ!Боламнинг бошини айлантириб, бор бойлигини ╝зига хатлатиб, охири ╝ғлим иккаламизни к╝чага хайдамаса г╝рга эди!Э, ҳамма айб ота онада! Уйда боласига тарбия бермаса қийин эканда!Унақа одамларнинг бойлиги, гариллагани итнинг кетига!Бу яшшамагур кечаси нима билан шуғилланади билмайман, қачон қарасанг ухлагани ухлаган!Оламни сув босса, т╝пиғига чиқмайди!Ҳа, келин деган саҳарда туриб, ховлини, к╝чани ёғ тушса ялагундай қилиб супуриб қ╝ймайдими!Онаси супурги ушлашни ҳам ╝ргатмаган эканда!Ҳамма ёқни чангитиб, шатиллатиб супириб, сотиб олганимизга ҳали бир йил ҳам б╝лмаган ойим супургини асфальтга ишқаб, ейилтириб, адойи тамом қилибдия! Э бу келинмас, бизнинг оиламизни хонавайрон қилиш учун келган ёвуз душман экан! Шу зодинга ╝т тушкур шумқадам келдию оиламиздан барака к╝тарилди!Вой, менинг ╝ғлимга кимлар қизини бермас эдия!Бундай шошилмай, ҳокимлар, банкирлар ва бошқа казо казолар билан қуда анда тутинсам б╝лмасмиди?! Хапгина сани!Қараб тургин!Яқинда думингни тугиб, ╝ғлим Ашрапиллога онаси ╝пмаган 15 яшар қизни олиб бераман, рашкдан куйиб, жизғанак б╝либ, т╝ппа т╝ғри жаҳаннамга равона б╝ласан!-дея тинимсиз жаврайди у.


Бир гал ҳатто ╝ғли Ашрапиллога: -Сен с╝так, эр эмас, латта экансан, латта!Патаксан, хотиннинг қули! Б╝ш қ╝йсанг, бу жувонмарг эртага бошинги чиқиб олади!Эркак деганнинг сал қамчисидан қон томиб туриши керак!Хотинини итоатда ушлаб туриш учун уни ҳеч й╝қ бир кунда беш ╝н дарра уриб туриш фарз!Э, ётқизволиб қорнига тепмайсанми?!Ҳе, ╝ғил б╝лмай ╝л, хайвон!Хотининг мени урсаям қараб тураверасанми?! -дея йиғлаган эди, ғазабдан Ашрапиллонинг тепа сочи тикка б╝либ, к╝злари қонга т╝лди ва шахд билан Илтижога юзланди.


-Нима?!Вой харомией!Сен ҳали онамга қ╝л к╝тарадиган б╝лдингми?!Мени туғиб, дунёга келтирган, ╝зи емай едириб, киймай кийдириб улғайтирган меҳрибонимга, муқаддас Каъбамгая?!Вой онагинангни осма к╝прикка осиб... сука!Мен онамнинг олдида сендақаларнинг миллионтасидан кечиб қ╝яман! Хотин й╝лда, фарзанд белда, онам эса битта! -дея Ашрапилло Илтижога ташланди ва уни уриб, ерга йиқитиб, дуч келган жойига дод дегизиб тепаверди.Илтижо зорланиб: -Ашрапилло ака!Мен онангизни урганим й╝қ!Бу тухмат!Худо ҳаққи урганим й╝қ!Менинг бу бақувват аёлга кучим ҳам етмайди!Етган тақдирда ҳам ╝з онамни ураманми?!Наҳотки мени шундай пасткаш деб ╝йласангиз?!Мен ахир, онажонни сиздан ҳам қаттиқроқ ҳурмат қилман!Ишонинг! -деса ҳам, ялиниб ёлборса ҳам т╝хтамади.У Илтижони ╝зи чарчаб, ҳолдан тойгунича д╝ппослади.


-Қанақа тухмат, а, қанақа тухмат!Вей, беш вақт номоз ╝қийдиган, р╝за тутадиган менинг иймон эътиқодли онажоним сочлари оқарганда ёлғон гапирадиларми?Ҳозир талоқ паттангни қ╝линга тутқазайми а?!Қумталоқ қ╝йиб ташлайми, бля нах, ношукур, нонк╝╝╝╝р!Еганинг олдингда, емаганинг кетингда б╝лса, сенга яна нима етишмаяпти а?! -дея бақирарди у, ҳамон Илтижони аёвсиз тепкилаб.


-Урса дедим, ахмоқ! Ургани й╝қ ҳали! Қ╝л тегизиб к╝рсинчи, ╝зим уриб, оёқ қ╝лларини синдириб ташлайман! -деди Илтижонинг қайнаси.


Шундан кейингина Ашрапилло уришдан т╝хтади.


Илтижо ╝рнидан аранг турди ва гандираклаганича бориб, деворга ҳолсиз суянди.Унинг сочлари т╝зғиб, юз к╝злари тепки ва муштлар зарбидан ёрилиб, қонаган, йиртилиб кетган усти боши чанг, тупроққа беланган эди.У юзларини ювганича думалаётган аччиқ к╝з ёшларини р╝молига артиб, йиғларди.Шу маҳал ичкаридан ╝ғли Машрапиллонинг йиғлаётганини эшитдию, оғриқ, аламни ҳам бир лахза унитиб, уйга кириб кетди.У боласини манеждан олиб, бағрига босаркан, уни эмизганича ╝пкаси т╝либ, юм -юм йиғлайверди.Илтижонинг илиқ к╝з ёшлари марварид доналари каби дувиллаб т╝килиб, к╝крагини миққа миққа эмаётган Машрапиллонинг юзларига томарди.


Шу пайт хонага Ашрапилло кириб келди.Эрим яна ургани келяпти дея ╝йлаб, Илтижонинг қ╝рқувдан юраги ёрилай деди.У калтак ейишдан эмас, яна д╝ппослаш бошланса, боласига, Машрапиллога шикаст етишидан қ╝рқарди.Лекин Ашрапилло Илтижога яқин келиб, худди айб қилган боладай бошини эгди.Кейин: -Кечир.Мен онамни урибсан деб ╝йлабман. ╬зинг бир фикрла, хотини онасини урган ҳар қандай эркак шу й╝лни тутмасмиди?Айб мендан ╝тибди.Онамнинг гапларини нот╝ғри тушунибман.Кечир, хотин.Мен нима қилай ахир? У ёққа қарасам, онам.Бу ёққа қарасам, сен жуфти ҳалолим. Боламиз Машрапилло.Эҳ, сенларнинг шу жанжалларингдан т╝йдим.Бир куни ╝зимни ╝зим осиб нетиб қ╝ймасам б╝лдида ишқилиб.Нега индамайсан, Илтижо? Кечирдингми? Агар кечирмасанг, ҳозир шундай чиқиб, қазноқдан болтани оламанда, сени урган шу лаънати қ╝лимни кундага қ╝йиб, шартта чопиб ташлайман.Ишонмаяпсанми? -деди у, хонадан чиқишга тараддудланиб.


Бу гаплардан Илтижо бадтар қ╝рқиб кетди ва шоша пиша:-Й╝қ, й╝қ, Ашрапилло ака!Асло ундай қила к╝рманг!-деди.


-Унда кечирдим де.Қани бир жилмайчи -деди, Ашрапилло хотинининг т╝зғиб кетган сочларини силаб текислаб, унинг к╝з ёш т╝ла к╝зларига худди қудуқлар тубига қарагандай қараб.


-Аҳа, кечирдим -деди Илтижо, бош ликиллатганича, к╝зларида жиққа ёш билан жилмайиб.


-Раҳмат, асалим.Билардим кечиришингни.Сени шу кечиримлилигинг учун ҳам севаман -деди Ашрапилло, Илтижони бағрига босиб.


17 боб

Мазлуманинг к╝з ёши


-Дадаси, бижутерий тақинчоқларимни к╝рмадингизми?Уларни сизнинг суратингиз туширилган чинни вазага солиб қ╝йгандим.Вазани улфатларингизга к╝рсатганингизда, тақинчоқларни бирон ёққа олиб қ╝ймовдингизми мабодо? -деди Соддагул.


-Й╝қ, мен вазага қ╝лимни ҳам текизмадим -деди Қиличбек Қоплонович, газетага термулганича, нонушта қилиб.


-Товба, ким олдийкина?Айтгандай, дадаси, кеча қишлоқдан бир танишим, Бибисувайдо деган тадбиркор аёл дугонаси билан келувди.Ҳалиги қовункапалик рассом йигитнинг таг - тугини суриштиргани борганимда у йигитнинг яхши одам эмаслигини айтган аёл бор эдию.╬ша аёл келганди. У дугонаси билан бирга қишлоқ аёлларини иш билан таъминлайдиган касаначилик кичик корхонасини очмоқчи экан.Ишни юритиб олгач, пулни фойизсиз, қайтариш шарти билан савоб умидида ва бир пайтлар менга қилган яхшилигини қайтарай деб, уйдаги бор пулларни қириштириб ╝ша аёлларга ёрдам тариқасида бериб юбордим.Улардан бири тахорат вожиб б╝либ қолди дея хожатхонага кириб чиқувди.Наҳотки ╝ша аёл... Э, й╝ғе, тахорат оладиган имон эътиқодли аёл шунақа ишга қ╝л урадими?Б╝либ ҳам тадбиркор, қолаверса дидли аёл бижутерий билан ҳақиқий тилла ва олмосларни сал б╝лса ҳам фарқига боради -деди Соддагул.


-Э, онаси, қ╝йсангчи шунақа гапларни.Неварамиз Машрапиллонинг суннат т╝йини ╝тказиб олайлик, сенга ҳақиқий, энг қиммат тилла тақинчоқлардан олиб бераман -деди Қиличбек Қоплонович.У нонуштадан кейин кийиниб, ишга отланаркан, хотини билан ҳайрлашиб, ташқарига чиқди.Соддагул эрини ишга кузатиб қ╝йгач, ҳобхонага кириб яна қ╝лбола тақинчоқларини излай бошлади.Шу маҳал қ╝л телефони жирингладию шоша пиша телефонни ёқди.Қ╝нғироқ қилаётган қизи Илтижо экан.Соддагул қувониб кетди.


-Илтижо, сенмисан қизим?Ва алейкум ассалом.Яхши юрибсанми?Неварагинам қалай?Куёвинг Ашрапжон, қайноналаринг ҳаммаси тинчми? -ҳол аҳвол с╝ради Соддагул.


-Раҳмат, ая, яхши.Фақат кейинги пайтларда мазам б╝лмаяпти.Анчадан буён бир қ╝лим билан ╝нг оёғим қандайдир толиб юрарди, энди улар худди менга б╝й сунмаётгандай туюляпти.Ишонсангиз, поликлиникага оқсоқланиб бориб келдим.Одам ҳижолат чекар экан.╬зинг д╝хтир б╝лсангу... Ишқилиб, бориб -бориб юролмай қолмасам г╝рга эди -деди Илтижо, йиғлаб.


-Э, нафасингни иссиқ қиле!Ҳар гапга фаришталар омин дейди.Вахима қилма, Худо ҳохласа, ╝тиб кетади. Ҳаммаси яхши б╝лади. Ҳали ёшсан. Бу тумовнинг оғирроқ асорати б╝лиши ҳам мумкин -далда берди қизига Соддагул.


-Вой аяжон, ахир мен шу медицина сохасида ╝қидим.╬зим биламанку.Бу фалажланишнинг бошланғич симптомларига ╝хшаяпти.Қ╝рқяпман!-деди Илтижо яна йиғлаб.


-Э, нималар деяпсан, қизим?!Худо сақласин!Мени қ╝рқитма, болам?!Бу д╝хтирларга бир қатор текширтирдингми?Улар нима деяпти?-фиғони фалакка ╝рлади Соддагулнинг.


-Текширтирдим.Улар ҳам к╝нглимни к╝таришдан нарига ╝тмаяптилар.Сиз яқинда шол б╝либ қоласиз демайдиларку!Улар бу касаллик аломатлари сиқилишдан, стресслардан дейишяпти -тушунтирди Илтижо.


-Т╝ғри айтишибди.Сиқилмада ахир!Нимага сиқиласан?Ҳамма нарсанг етарли б╝лса.Ҳурмат қилиб, бошига к╝тарадиган, гаҳ десанг қ╝линга қ╝надиган эринг бор.Буёқда Худойим сенга қ╝чқордай ╝ғил берди.Қайнонанг б╝лса жаннати хотин.Яна сенга нима керак а?!Ё ҳалиям анави қишлоқи рассомингни унутолмаяпсанми?!Э, йиғиштир унақа севги певгини!╬рисларда бир мақол бор.Зачем любить и страдать, когда все дороги ведут в кровать -дейди улар.У рассом сен ╝йлагандақа яхши йигит эмас экан.Сендақа қизларнинг нечтасини бошинии айлантириб... Ҳуллас, бизни ундан Худонинг ╝зи асрабди.Яхшиям унинг найрангларига учмабмиз.╬рганиб, таг тугини суриштирибмиз.Б╝лмаса, тамошани к╝рардинг.Ана стресс ╝шанда б╝ларди.Шундай экан, Худога шукр деб, ╝ша оиланинг ╝тидан кириб, кулидан чиқ. Ҳаёлингни б╝лмай, маза қилиб яша!Тушундингми?!Нега индамайсан?!.. Ҳа, кейинчи, бу духтирлар ҳамма касални ҳам даволайвермайди.Инси жинс илашган б╝лса, домла х╝жа дегандай, ╝қитиб, дам солдириб, синиқчига силатиб, мозор буваларга чироқ ёқиб, расм русимини қилиш керак.


Лекин сохта синиқчилардан эхтиёт б╝л.Бир аёл номоз ╝қийман деб рукуга эгилган маҳал тос суяги қуймичидан чиқиб кетибди.Бечоранинг эрига одамлар маслахат бериб, маҳаллаларидаги синиқчига к╝рсатишни таклиф қилибдилар.Эр жонвор синиқчи хотинни айтиб келибди.Синиқчи хотин оғриқдан инграб ётган беморни бадтар дод дегизиб, эзиб тиззалаб юриб тос суягини жойига туширибдию, тахтакач билан оёғини боғлаб қ╝йибди.Тасаввур қилаяпсанми?!Ҳеч қандай оғриқни қолдирувчи уколсиз, дорисиз шу муолажани амалга оширган.Эртасига аёлнинг оёғи симёғочдай б╝либ шишиб, қорайиб кетган.Синиқчи хотинга аҳволни тушунтирган аёлнинг эри тез ёрдам чақирмоқчи б╝лади.Аммо, синиқчи хотин: -Агар д╝хтир чақирсангиз, мен муолажани т╝хтатаман.Ё д╝хтирлар даволасин, ёки мен -деган.Натижада, чидаб б╝лмас оғриқдан додлаб ётган аёлни касалхонага олиб бормайдилар.Аёл бечоранинг оёғи гангренага, қора сонга айланиб, азоб уқубат билан оламдан к╝з юмган.Кейин травмотологлар, нейрохирурглар жасадни текшириб: -Синиқчи хотин суякни жойига соламан деб, оёқдаги магистрал қон томирлардан бирини узиб юборган ва оёққа қон уюлиши оқибатида қора сон юзага келиб, бемор оламдан ╝тган -дея хулоса чиқарганлар.Шунинг учун, эскича қиламан экан деб т╝ғри келган одамга учрайвермаслигимиз керак.Энг муҳими одамда ихлос, ╝зининг тузалиб кетишига ишончи б╝лиши керак.Тушкунликка тушма, болам.Бир й╝лини қиламиз, Худо ҳохласа дарддан қутилиб, к╝рмагандай б╝либ кетасан, йиғлама, она қизим -деди Соддагул.


Илтижо эса ҳамон эзилиб йиғлар эди.Анчадан кейин у яна гапира бошлади.


-Аяжон, мен энди ортиқ чидолмайман!Эшитяпсизми, чидолмайман!Шу пайтгача сизлар сиқилмасликларинг учун тортаётган зулмларим ҳақида ло мим демай, яшириб келдим.Қайнам ёмон!Мени ╝ғлига айтиб урдиради!Қилдан қийиқ ахтариб, тергаб, қарғаб, пастга уриб, ╝тирсам ╝поқ, турсам, анақа... с╝поқ деб, қонимни ичади!Ахир мен ҳам одамман, ая!Ердан чиққан қ╝зиқорин эмасманку!Дадам у оиладан гап к╝тариб келмайсан дегани учун, қайнонамнинг барча хақоратларига, эримнинг уриб, тепкилаб, с╝киб, тахқирлашларига чидаб келдим!Лекин кечагиси ошиб тушди.Қайнонам ╝ғлига: -Мен ҳам қайнона б╝либ, елиб -югириб, хизматимни қиладиган эпчил, чаққон келин олармиканман деб орзу қилгандим!Бу сволочнинг эса боши касалдан чиқмайди!Энди б╝лса оқсоқланиб юрибди!Ҳа, биламан, ╝зи соппа соғ!Атайлаб ╝зини касалликка солмоқда бу доғули ер юткур!Йиғиштир бу зоди пастни!Шартта уч талоқ қ╝йгинда, паттасини қ╝лига тутқаз!Мен сенга онаси ╝пмаган ╝н беш яшар қизни олиб бермасам Шазо исмимни бошқа қ╝яман! -деди.Эртага, Худо к╝рсатмасин касалим кучайиб, ётиб қолсам нима б╝лади?!Булар мени ётган к╝рпам билан судраб к╝чага олиб чиқиб ташлашдан ҳам тоймайди, аяжон!Дадамга ╝зингиз тушунтириб айтинг!Мени болам билан бу д╝захдан олиб кетинглар! -деди у, юм юм йиғлаб.


Бу гаплардан Соддагул ╝тирган жойида тошдай қотиб қолди.Кейин ╝зига келиб, шартта ╝рнидан тураркан:


-Вой эси пас қиз!Нега шу пайтгача бу ҳақда айтмадинг?!Биз сени бахтли яшаяпти деб ╝йлабмиз!Вой зулм қилмай ҳар нарса б╝лгур, шум кампир, ялмоғиз!Оқ р╝мол ╝раб, ҳожи онага ╝хшаб турса, дину диёнатли, фариштадек аёл экан дебмана!Заҳарли илон эканку, қирилгур!Йиғлама, қизим!Мен ҳозироқ даданга телефон қиламан ва биз тез сенинг ёнинга етиб борамиз!Бизнинг к╝чада тушиб қолган қизимиз й╝қ!Сени у итларга талатиб қ╝ймаймиз! -деди.С╝нг телефонда гаплашишни давом этдирган куйи, шошиб кийина бошлади.


18 боб

Нортожининг портрети


Нортожи ховлини супуриб сидириб юрганди, қоғоздан ясалган самолётча айланиб учиб унинг ёнига келиб тушди.Қ╝шни болакайлар қоғоз қирғий қилиб учириб ╝йнаяпти шекилли дея ╝йларкан, Нортожи уни супуриб, ахлатга қ╝шиб, хандакка улоқтирмоқчи эди, қоғоз самолётнинг қанотидаги ёзувга к╝зи тушди.Кейин нима ёзилган экан дея уни қ╝лига олиб, ёзувни ╝қиди.Қоғоз самолёт қанотига шарикли ручкада:


Самолёт, самолёт, қанотингни пастлаб ╝т!


Мактубимни севгилим Нортожига ташлаб ╝т!


деб ёзиб қ╝йилганди.


Нортожи ҳайрон б╝либ, атрофга аланглаб қараркан, самолёт ясалган қоғозни очиб, текислади.Варақ ортида майда харфлар билан ёзилган мактуб бор эди.


Салом, яхшимисиз, Нортожи. Бугун кундуз соат 11 -00 да юк машинасининг ташландиқ кабинаси турган ╝тлоққа келинг.Сизни интизорлик билан кутаман.Агар келмасангиз, уйга кетмай, хафталаб, ойлаб ╝ша ташландиқ машина кабинасида ╝тиравераман.Уволимга қолмай десангиз, келинг.


Соғинчли саломлар билан, коинот рассомлар баддий академиясининг аъзоси, дальнебойщик Холб╝ри.


Нортожи хатни ╝қиб б╝лган ҳам эдики, ичкаридан онаси Каполатхон чиқиб қолди ва ҳайрон б╝либ: -Қизим, сенга нима б╝лди?Томи кетган одамдай нега ╝зингдан ╝зинг куляпсан? -деди.Нортожи дарҳол жиддийлашиб, хатни яширар экан,


-╬зим, шунчаки, бир латифа ёдимга тушиб кетди -деб қ╝йди.Кейин ╝рнидан туриб, яна ховлини супуришга киришди.Ховлини супуриб б╝лгач, оғилхонага кириб, сигирни соғди.Иш ишга уланиб учрашув соатлари яқиншаларкан, Нортожи даладан ╝т ╝риб келиш бахона ╝роқ билан арқонни олиб, учрашув белгиланган жойга, дала четига, ғилдираксиз, аравасиз, ораларидан буталар ва ╝т ╝ланлар ╝сиб чиққан ташландиқ юк машинасининг кабинаси тамон й╝л олди.


У дала четига яқинлашган маҳал ташландиқ юк машинасининг кабинасида ╝тирган Холб╝рини к╝рди ва олд тамонга ╝тиб, худди машина т╝саётган й╝ловчи каби қ╝лини юқори к╝тарди.


Кейин кабина эшигига энкайиб: -шопир ака, "Қовункапа" га ташлаб қ╝ёлмайсизми? -деди, кулиб.


-Нега элтиб қ╝ймай? Албатта элтиб қ╝яман.╬тиринг машинага-деди Холб╝ри.


Нортожи, раҳмат айтиб, кабина эшигини очаркан, шалоғи чиққан ╝риндиққа ╝тирди.


-Шопир ака, кейин б╝ғишиб юрмаслик учун аввалдан й╝л кира ҳақини келишиб олсак яхши б╝ларди -деди Нортожи.


-Ҳа, энди кира ҳақи от билан туя б╝лармиди.Юз доллар берсангиз б╝лди.Энди сиздай чиройли қизни пул олмай манзилга элтиб қ╝йишим ҳам мумкин эди.Аммо, қарамайсизми, онам уйлангин деб сира қ╝ймаяптилар.Уйланишим керак.Шунга пича пул т╝плай деб, трасса четида т╝хтаб, жонимни хатарга қ╝йиб б╝лса ҳам й╝ловчи оламан.


-Намунча й╝л кира ҳақи арзон?Ҳеч й╝қ беш юз доллар б╝лганда ҳам чидаса б╝ларди.Бунақада қандай пул жамғарасиз уйланишга?Ҳа, майли, юз доллар б╝лса ҳам харна.Қани, кетдик! -деди Нортожи жилмайиб.


Холб╝ри тезликни улаб, оғзаки ғинғиллаганича двигательни газлар экан, Нортожига ҳар замонда к╝з қири билан қараб, й╝лдан нигохини узмаганича яна гапира бошлади.


-Биласизми, менинг дальнебойщикликдан ташқари яна бир хунарим бор.Б╝ш пайтларда расмлар чизиб тураман.Баъзан довонларда т╝хтаб, қорли тоғ ч╝ққиларини, қовунлардай терилган тошларга урилиб, шалдираб оқувчи саёз, сувлари одам илигини музлатиб қ╝йгувчи сою жилғаларни, қизилиштонлар тақиллатгувчи қарағайзор ╝рмонларини, шамолларда тебранаётган ромашкаларни, сариқ ва қизил лолаларни, оқбошлару ╝збек новвотини эслатгувчи улуғвор қоя тошларни тиззани к╝мгувчи узун узун ╝т ╝ланлар ичида туриб, шоша пиша матога мойб╝ёқ билан мухрлайман.Узоқ узоқларда сайраётган попишакларнинг ҳасратли овозларига қулоқ тутаман.Мен ҳатто машинамга чиққан айрим й╝ловчиларнинг қиёфаларини ҳам матода б╝ёқ билан тасвирлайман.Истасангиз, ╝шандай й╝ловчилардан бирининг суратини сизга к╝рсатишим мумкин -деди у, рулни қалтис буриб.


-Майли, агар к╝риш бепул б╝лса -деди Нортожи.


-Хафа б╝лмангу сиз ╝лгудек хасис, битини сиққан қурумсоқ й╝ловчи экансиз.Албатта к╝риш бепул б╝ладида.Э, товба қилдимей! -деди Холб╝ри, худди машинани й╝л четига олиб, т╝хтатгандай ҳаракатлар қилиб.


Кейин ёнбошидан чиройли рамкага махкамланган планшетни олиб, Нортожига узатди.Нортожи ромни оларкан, унга ╝ралган газеталарни йиртиб очдида, асарга қараб ҳайратдан оғзи очилиб қолди.Чунки у Нортожининг матога мойб╝ёқ билан ишланган г╝зал портрети эди.


-Қалай? -деди Холб╝ри, г╝ё машинани яна юргизиб, тезликни ошираётгандай ҳаракатлар билан оғзаки ғинғиллаб.


-Вой товба!Худди ╝зимни ╝хшатиб қ╝йибсиза!Қайдан чизақолдингиз бу суратни?!Ҳотирадан ╝йлаб чиздингизми?Қиёфамни эслаб қолганингизни қаранг!Қ╝лларингиз дард к╝рмасин илоё!Қандай яхши!Энди бу портретни менга совға қилмасангиз, шу катта тезликда кетаётган машинангиздан ╝зимни ташлаб юбораман!-деди Нортожи, бир қ╝ли билан кабина эшигини очишга ҳаракат қилиб.


-Й╝қ, й╝қ, асло сакрай к╝рманг!Майли, мен розиман, розимаааан!Шу портрет сизга совға б╝ла қолсин!-деди шошиб, Холб╝ри.У шундай дер экан, Нортожи ╝зини кабинадан ташлаб юбормаслиги учун, уни махкам қучоқлаб олди.Шу маҳал ҳар икки вужудга хароратли туйғу, ╝тли, оловли эҳтирос ҳисси югирди.Ҳаяжондан томоғи қақраб кетган Нортожи, уялиб, қизариб, юлқинганича йигитнинг қучоғидан чиқишга уринди.


-Вой, нима қиляпсиз?!Қ╝йворинг!Биронтаси келиб қолса нима б╝лади?! -деди у.


-Ахир ╝зингиз трасса б╝йлаб ╝қдай учиб кетаётган машинам кабинасидан й╝лга сакрайман деяпсизку!Сизга жон керак б╝лмаса, менга керак, ойимтилла!Сиз топ этиб ╝зингизни ташлаб юборсангиз, эртага мен ишдан қолиб, судма суд юришим керак!Судланиб, беш ╝н йилга кесилиб, сассиқ баракларда каналарга таланиб, бит ╝лдиришга менинг тоқатим й╝қ, яхши қиз! -деди Холб╝ри.


-Иииий, й╝лга қаранг, й╝лга!Р╝парадан камаз келяпти! -деди Нортожи кулиб.


Шундагина Холб╝ри Нортожини қучоғидан б╝шатди ва рулни у ёқ бу ёққа буриб юборар экан: -╬╝╝ҳ!Сал б╝лмаса, жарга қулардик!Худо бир сақлади -деди.


Нортожи уст -бошини тартибга келтирар экан Холб╝рига кулиб қараб: -Жинни!Бу ташкилотлар жинниларни ҳам ишга олаверар эканда а?!Хозир шу портрет билан бошига қаратиб солайми?! -деди.


-Ҳа, уринг, Нортожи!Портрет билан бошима уринг! -деди Холб╝ри.


-Ҳоооо, жинни б╝либманми?Шундай портретни расво қилайми?!Мен бу портретни уйимизнинг т╝рига осиб қ╝яман -деди Нортожи, портретни махкам бағрига босиб.


Холб╝ри хохолаб, хандон отиб кулди.


-Э, қойиле! Иккаламиз биронта театрга актер б╝либ ишга кирсак ҳам б╝ларкан. Лекин ҳазил ╝з й╝лигаю, Нортожи, менинг мақсадим жуда жиддий, қарорим қатъий.Онам ростдан ҳам уйлан деб ҳоли жонимга қ╝ймаяпти.Онам сизларнинг уйингизга совчи б╝либ борсалар, қарши эмасмисиз?-деди.


Нортожи уялганидан қип қизариб, нима дейишини билмай жимиб қолди.


-Нега индамайсиз?Совчиликка борсалар дастурхони қайтмайдими? -деди Холб╝ри.


-Вой, мен нима дейман?╬злари биладиларда -деди ниҳоят Нортожи, ╝роқ арқонини олиб, ғилдираксиз ташландиқ юк машинасининг кабинасидан тушаркан.У портретни махкам бағрига босганича дала с╝қмоғидан қишлоқ тамон чопиб кетди.


19 боб

Ғишт


-Қани, Ғишт, қуй вискидан!Қ╝лга киритилган бу бехисоб бойликларни ювмасак, гунох б╝лади.Учоқ чипталар тайёр, икки кундан кейин, насиб б╝лса, Дубайда юрган б╝ламиз.Бир мавсумни олсак, бойлигимиз банкларга сиғмай кетади.Бир кун келасанда, бу бостирмага ╝хшаган чалдиворхона кулбангни алкаш эринга қ╝шиб бульдозерда суриб ташлаб, ╝рнига қаср қурасан, қаср!Шаҳар марказига эса, барча замонавий қулайликларга эга хашаматли ишратхона барпо қиласан!-деди, сувга ч╝кмайдиган нарса устидаги пашша каби кафтларини бир бирига ишқаб Бибисувайдо.


Ғиштхон жарангдор рюмкаларга шотланд вискисидан қуяр экан, қопқоғини бураб, беркитиб, мийиғида кулиб қ╝йди.


-Й╝қ, Бибишка, Дубайга бир ╝зинг кетавер.Шериклик тезакни ит емас деган эски машойихлар.Мен ╝з юртимда, шу қишлоқда камтарингина б╝либ, жуда унақа осмон╝пар хашаматли ишратхона қурмасам ҳам, биронта притон очиб, к╝хна касб билан шуғилланувчи жононларни йиғиб, эхтиёжманд эркакларга хизмат қилавераман.Билса болиқ, билмаса, Холиқ дейишадику эскилар.Мен ╝з фидокорона меҳнатларим учун туманимиз раҳбарларидан мукофоту унвонларни қ╝й, ҳатто фахрий ёрлиқ ҳам умидвор б╝лмайман.Булар билмаса, келажак авлодлар билар -деди кулиб, шотланд вискиси қуйилган рюмкаларнинг бирини Бибисувайдога узатаркан, Ғиштхон.


-Нима?Сен мен билан кетмоқчи эмасмисан ҳали, Ғишт?! -деди, рюмкани "ҳамкасбининг" қ╝лидан оларкан, Бибисувайдо, ҳайрон б╝либ.


-Ҳада!Нимамни й╝қотиб қ╝йибман мен у араб амирлигида?Қолаверса чет эл.У ёқларда ╝збек қизларини, аёлларини алдаб, авраб, Арабистонга олиб бориб хайвондай сотиш, одам савдоси билан шуғилланиш хавфли.Ҳар қадамда полиция.Бир ч╝қиб, юз қараб юраманми, қачон полиция мени арава тутди қилиб, қувлаб, хибсга олиб, топганимни тортиб оларкин деб?Бу ерда участка нозири Қоғозқоп Қорбобоевнинг кафтига киши билмас беш т╝рт долларни каплама қилсам, космик щит, самовий қалқон қуриб беради!Текширувчилар т╝даси тақ тиниб, нима қиляпсан деб бу тамонларга ит ҳам ╝рмаламай қ╝яди.Алкаш эрим ароққа шерик б╝либ, "иш"ларимга халақит бераверса, уни анов қилиб, аллаб, ишлаб кел дея узоқ элларга ж╝натиб юбораман.Жуда б╝лмаса, й╝лини қилиб, уч т╝рт с╝м узатиб, беш т╝рт йилга қаматтираман, вассалом.Давай, олдик!-деди Ғиштхон ва вискини бир к╝таришда шахд билан оқ урди.


Бибисувайдо ҳам.Кейин рюмка тутган қ╝лининг муштини лабларига босиб, бир паррак лимонни еб, газаки қиларкан, яна гапира бошлади.


-Ндаааа! Сен Ғишт, кейинги пайтларда ҳаддан ташқари донишманд б╝либ кетмаяпсанми а? Мақолларни қалаштирасан! Э, "Б╝линганни б╝ри ер", "Тенг б╝лишмаган тиқилиб ╝лади" деган мақолларни ҳам унитма! Молу дунё одамни к╝р қилади дегани ҳаққи рост экан.Қ╝линга беш т╝рт с╝м тушиши билан сен узоқ йиллик д╝стлигимизни дарров унутдинг.Худбинларча ╝зингнинг ╝чоғинга кул тортяпсан.Майли.Унда гап бундай.Мен Дубайга кетиб, ╝ша ёқларда савдо фирмаси очаман.Ну, сама, наверное догадываешься о том, чем я там буду торговать, да?Короче, сен менинг фирмамга сифатли товар етказиб берадиган поставщица б╝ласан.Чиройли, чиройли, сутга чайилгандай оппоқ, л╝ппибет, д╝ндиқ қизларни виза чипта қилиб, юбориб турасан, долянгни элдан кам қилмайман.Савдо билан шуғиллансак, Худо ҳохласа, кам б╝лмаймиз.Савдода барака бор дейишадику.Қани, босиб -босиб қуй анави шотландларнинг ароғидан -деди Бибисувайдо, Ғиштхонни қистаб.


-Сен, Бибишка, менга насихат қилма, х╝пми?!╬зинга боқ, ноғорангни қоқ -дейди эскилар.Сен д╝стга вафоли экансан, нега унда бирга бизнес қиламиз демасдан, Дубайга сурмоқдасан? Кечирасану сенда заррача юрт қайғуси й╝қ экан. Ахир шу жойда астойдил ишлаб, биргаликда қ╝шма ишратхона очсак, валюта ╝зимизда қоладию!Наҳотки шу ҳақда ╝йлаб к╝рмаган б╝лсанг!Шу калланг билан қандай қилиб, чет элда одам савдоси билан шуғилланасан а?!Қисқаси, мен шу ерда қоламан.Молу дунё топган б╝лсам, фақат ╝з тадбиркорлигим, уддабурролигим билан топдим.Сендан бир с╝м с╝раганим й╝қ.Менга бировнинг сариқ чақаси керак эмас -деди Ғиштхон яна вискидан рюмкаларга т╝латиб қуйиб.


Дугоналар яна ичдилар.


-Майли, Ғишт, ╝зинг биласан.Қолсанг қолиб, шу киндик ковакларда юравер хору хароб б╝либ.Лекин билиб қ╝й, шаҳар бедорвоза эмас.Бу ерларда полиция й╝қ десанг, хато қиласан.Бир куни притонинг бошинга етиб, Товоқсой турмасида менинг гапларимни эслаб, қон йиғлайсан ҳали.Ҳа, аттанга, аттанг! -дейсан, лекин ╝рнига келмайди.Ахир мен сени бирга кет демаётган б╝лсам.Бизнес ҳамкор б╝л деяпман ҳалос.Ишларни яхши й╝лга қ╝йиб олгач, беш т╝рт юз долларнинг бахридан ╝тиб, анави муттаҳам Исканақул Каркидонувучнинг ёшгина хоинчасини, менинг кундошимни қимматбахо совға салом ва зиёфатлар билан й╝лдан уриб, киши билмас притонинга тортиб, г╝зал ҳаёт, битмас туганмас бойлик вадалари билан мега юборардинг.Менинг одамларим уни прибори чириб - ириб кетган биронта эркакка қ╝шиб, спид юқтирардилар.У узоқ муддатли иш сафаридан келдим деб уйига қайтган куни Исканақул Каркидонувучга ҳам спид юқарди.Спидга чалингач, табиийки Исканақул Каркидонувуч севикли котибасини, жонажон хотинини ё с╝ярди ё қ╝ярди.Қовункапаликлар эса: - бизга бунақа спидга чалинган зинокор раиснинг кераги й╝қ деб, кетига тепиб, мансабидан тушириб қ╝йишарди.У итемганни шу й╝л билан хор қилардик.Агар шу ишни муваффақиятли амалга оширолсак, мен ҳатто итингнинг итялоғини ҳам олтин қилардим! Қара, менда қанақа гениальный лойиҳалар, бизнеспланлар бор.Сен б╝лсанг, менинг ақлу заковатимга, фахму фаросатимга шубҳа к╝зи билан қараяпсан.Ҳалиям кеч эмас, яна тананга бир яхшилаб ╝йлаб к╝р... Ие, шиша б╝шаб қолибдику!Тез янгисини оч.Қуй юзтадан.Бу дунёда одамни хурсанд қиладиган шу ароқдан бошқа яна нима қолди?Давай, давай, налевай быстрее.Че ты стоишь как этот самый? -деди Бибисувайдо, Ғиштхонни шоштириб.


-Может хватит? -деди Ғиштхон.


Унинг бу гапидан Бибисувайдо астойдил хафа б╝лди.


-Ие, бу уй сенинг хонадонингми ё қовоқхонами?Қовоқхона б╝лса, пулини т╝лаб ичайлик.Э, қуе, пулсиз одам билан б╝ғишаётган тирриқ барменга ╝хшамай! Кетар жафосига бир маза қилайлик! ╬йнаб кулганимиз ╝лжага қолади.Эртага бу жойлардан менинг изимни ҳам тополмай қоласан!Мен эса чет элнинг ойнабанд ресторанларда ╝тириб, сени эслайман -деди у.


-Майли.Лекин шу охиргиси.Шу шишани б╝шатгандан кейин бир грамм ҳам ичмаймиз! -деди Ғиштхон.У шундай гаплар билан янги шишани очиб, ╝ткир вискини қадахларга қуйди.


Улар ичдилар.Кейин яна ва яна.Охири мастликдан к╝зларининг жилди чиқиб, г╝лайиб, бир бирларига суяниб қолдилар.


Айниқса, Ғиштхон маст б╝либ, ялқовлик билан ҳаракатланар, к╝зларини аранг очар ва бир нарсалар деб валдирарди.Охири у столга юзтубан ётиб, хуррак ота бошлади.Бибисувайдо уни судраб, минг машаққат билан кроватга ётқизди.Кейин сумкасидан газетага ╝ралган пишиқ ғиштни оларкан, жаррохлар қ╝лқопини кийиб, ғишт билан Ғиштхоннинг бошига бир неча бор зарба берди.Ғиштхоннинг боши ёрилиб, оппоқ жилдли пар ёстиқлар қонга б╝ялди.Дугонасининг ╝лганига ишонч хосил қилган Бибисувайдо, Соддагулнинг уйидан ╝ғирланган тақинчоқларни истаб, уйни тинтув қила бошлади.У тақинчоқларни топгунича уйдаги жихозлар ағдар -т╝нтар б╝либ кетди.


Ниҳоят Бибисувайдо топилган тақинчоқларни титроқ қ╝ллари билан сумкасига соларкан, Ғиштхоннинг уйига ╝т қ╝йиб, шошиб ташқарига чиқди ва зулмат қаърига кириб, к╝здан ғойиб б╝лди.


20 боб

Балиқ ови


Холб╝ри билан Нортожи икки ёни юлғун буталари ва ╝т -╝ланлар билан қопланган илонизи с╝қмоқдан қиялаб, соҳилга, дарё дельтасига тушиб бордилар.Сувлар шолоплаб, бир моромда чайқалиб турган дарё лабига етишгач,Холб╝ри аввалдан тайёрлаб қ╝йилган, ╝қувчиларга таниш ёғоч қайиқни секин суриб, сувга туширди.Қайиқда балиқ овлаш учун иккита қармоқ ва бошқа анжомлар ҳам бор эди.Нортожи қайиққа ╝тиргач, Холб╝ри жимгина эшкак эша бошлади.У қачонлардир худди шу тарзда қайиққа ╝тириб, Илтижо билан саррин шамолларда яшил т╝лқинлар ҳосил қилиб шовуллагувчи қамишзорлар аро сон саноқсиз нилуфарлар, к╝загуллар очилиб ётгувчи шу дарё дельтасида сайр қилган эди. Бугун эса, Нортожи билан сайр қилиб юрибди - дея асаримиз бош қаҳрамонини койишга, ундан нафратланишга шошилманг, азиз ╝қувчи.У бугун Нортожига ╝з ╝тмиши ҳақидаги бор ҳақиқатни р╝йи рост айтмоқчи.Нортожи ҳам гарчанд шу Қовункапа қишлоғида туғилган ва шу дарё соҳилларида қ╝й-сигир боқиб вояга етган эсада, дарё соҳилидаги саёз сувларда дугоналари билан ч╝милиб ╝сган б╝лсада, б╝зчи белбоққа ёлчимабди деганларидай ҳеч қачон соҳилдан узоқлашмаган, к╝за гуллар ва нилуфарлар очилиб ётадиган кенгликларга чиқмаган эди.Белигача сувга ботган ва тарвақайлаган шохлари сувларга тегиб тургувчи қари ва букри толлар, попук чиқарган узун узун ям -яшил қамишлар девордай б╝либ ╝сган дельта б╝йлаб қайиқда охиста сузганича кетиб бораётган Нортожи нилуфарлар ва к╝загуллар очилган кенгликларга чиққан сари ╝зини худди ибтидоий, ёввойи, афсонавий бир оламга ╝тиб қолгандай ҳис қилар, ҳайрати, ҳаяжони тобора ортиб борарди.


-Вуй, анави нилуфарларнииии!Ям-яшил шалпанг қулоқ барглар, ғунчаларининг к╝плигини, уларнинг г╝заллигини!-деди у ҳис -ҳаяжонини жиловлай олмай ҳайрат ичра!Шундай дея Нортожи қайиқдан узаниб, нилуфарларнинг оппоқ гулларини бирин кетин узаркан, гулдаста тузиб, уларни роҳатдан к╝зларини юмиб, хидлаганича , бағрига босди.


Нортожининг завқланганини к╝риб, Холб╝ри ҳам ╝зида й╝қ қувонар,лекин Илтижо билан ╝рталарида кечган ишқий саргузаштларни унга қандай қилиб айтсам экан дея ╝йланар, ишқий саргузашт ҳақида эшитган Нортожи хафа б╝либ қолсачи деган фикр уни қийнар эди.


-Нортожи -деди у ниҳоят ва давом этди: - менга т╝ғрисинии айтингчи, авваллари сиз ҳеч қармоқда балиқ овлаганмисиз? -деди Холб╝ри, ҳамон бир маромда эшкак эшаркан, Нортожига к╝з қири билан қараб.


-Й╝қ десам балки ёлғон б╝лар.Балиқ овлаганмиз.Аммо қ╝л билан.Бунга ҳам анча йиллар б╝лди.Ҳар йили баҳор пайти дадам, аям ва мен соҳилдаги ╝зимизга ажратилган 25 сотихли шолипоямизни шоли тупчикларидан тозлаб, полларга сув қамардик.╬зингиз яхши биласиз, сувсиз полга шоли уруғини сочсангиз, уларни чумчуқлар галаси шу ондаёқ еб битиришади.Шоли уруғи сув остида ётса, ерга осон илдиз отади ва уларни қушлар еёлмайди.Ҳуллас, ╝ша йили баҳор серёғин келиб, дарёда сув к╝тарилиши оқибатида кучли талотум сепояларни ювиб кетиб, шолипоялар сув остида қолди.Сув қайтгач, шолипоямизга борсак, сувлари к╝згудай ялтираган шолипоя полларида катта -катта балиқлар қирини сувдан чиқариб, потраб сузиб юришган экан.╬шанда дадам, аям ва мен уччаламиз:- Ийи, ана, ана! Кетди!Ушла! -дея бақириб -чақириб, типирчилаётган балиқларни қ╝л билан тутганмиз.Бир маҳал, ярим қоп балиқ ушладик деб севиниб турсак, дадам шатра шутр сув кечиб, югириб, ҳаяжондан бақириб, ╝зини сувга отиб, минг машаққатлар билан уриниб, суриниб, лойларга беланиб юриб, нақ бир метр келадиган сазан балиқни ушлаб олганлари ҳеч к╝з олдимдан кетмайди.Балиқни ушлагунча дадажонимнинг усти боши, юзлари балчиққа беланиб кетган.Биз аям иккимиз қопдаги балиқларни, дадам эса ҳалиги бир метрли сазаннинг ойқулоғидан ушлаб, к╝тарганларича елкаларига ортиб, намоишкорона қишлоққа қайтганлар.Балиқ жонворнинг тангалари катта -катта б╝либ, сузгичлари, думлари қип қизариб кетган эди.Дадам у балиқни болта билан ёрганларда ╝зиям.Ишонсангиз, ичидан бир килоча қизил увилдириқ чиққан.Роса балиқх╝рлик қилувдик ╝шанда -деди Нортожи, тотли ҳотираларни ёд этганича, маҳзун жилмайиб қ╝яркан.


-Қармоқда балиқ овлаш ундан ҳам қизиқарли б╝лади -деб қ╝йди Холб╝ри, эшкак эшишда давом этиб.Қайиқ сув юзини қоплаган нилуфарларнинг, к╝загулларнинг, лотосларнинг шалпанг баргларини тумшуғи билан ёриб оҳиста илгарилар, икки ошиқ ╝тирган қайиқ устида сув қушлари чарх уриб учиб, асабий чийиллашар эди.


Ниҳоят, улар сув гуллари ва қамишлардан ҳоли, мовий осмоннинг бир парчаси каби шаффоф сув юзасига чиққач, Холб╝ри эшкак эшишни т╝хтатди.


-Мана шу жойдан иккаламиз қармоқда балиқ овлаймиз -деди у. Кейин қармоқларга хафсала билан х╝рак иларкан, узун узун бамбук дастали қармоқлардан бирини Нортожига узатди.Улар х╝рак илинган қармоқ лескасини ҳавода визиллатиб сувга отганича, п╝какларга термулиб ╝тиришаркан Нортожи яна ҳаяжонланиб кетди:


-Вой, балиқларни қаранг!Тиниқ сув остида, худди аквариумдагидай бемалол лапанглаб сузиб юришибдия! -деди у ҳайрат ичра.


-Ҳа, оқим кучли б╝лмагани учун бу жойларнинг суви тиниқ.Агар оқим тез б╝лса, ундай сувлар нилуфарларнинг, к╝загулу лотосларнинг тинчгина илдиз отиб, япроқ ёзиб, ғунча очишларига й╝л қ╝ймаган б╝ларди.Бу ерларда инсон руҳига осойишталик бағишлайдиган илоҳий осудалик бор -тушунтирди Холб╝ри.


-Товба!Шу дарё б╝йларида шунча йил яшабману, бу жойларга бирон марта ҳам келмабман.Одамзод "фалон мамлакатда, пистон тоғлар бағрида г╝зал дам олиш масканлари бор экан" дея ҳавас қилиб, у ерларга боришни бир умр орзулаб юрар экану, ╝ша жойлардан сира қолишмайдиган г╝зал табиат ╝зининг шундоққина ёнида эканидан бехабар ╝таверар экан!Қаранг, қандай г╝зал ватанимиз, ╬збекистонимиз бор бизнинг!Эҳ, олдингдан оққан анҳорнинг қадри й╝қ деб шунга айтсалар керакда -деб қ╝йди Нортожи.


Холб╝ри ҳам гапирмоқчи эди, шу маҳал кутилмаганда Нортожи дастасидан тутган қармоқ п╝каги лик этиб, сув остига кириб кетди.


-Ийи, қармоғингизни балиқ тортяпти!Лескани ╝ранг чиғириққа!Тезроқ! Б╝линг тезроқ!-деди Холб╝ри.Нортожи ҳаяжон ичра шошиб ╝рнидан турган эди, қайиқ шундай лапангладики, иккалалари қармоқ пармоғи билан сувга қулашларига оз қолди.


-Э, эхтиёт б╝линг!╬ранг лескани! Чиғириқни тезроқ айлантиринг!Катта балиқ экан, бамбук лескани эгиб, синдирвораман деяптия!Вау!Лескани узиб кетмасинда ишқилиб! -деди Холб╝ри, ҳаяжон ва қувончли ҳавотир ичра.


Нортожи Холб╝рининг айтганларига амал қилиб, чиғириқни айлантирар, қармоқ лескасини т╝хтовсиз барабанга ╝рарди.Ниҳоят балиқ қири билан сув юзини ёриб, қайиқ тамон яқинлаша бошлади.Нортожи қармоқ дастасини баланд к╝тарган маҳал қармоққа илиниб қолган балиқ ҳавода типирчилай бошлади.Унинг қизғиш тангалари қуёш нурида товланар эди.Холб╝ри балиқни қармоқдан ажратаркан, уни қайиққа ташлади.Кейин иккаласи ҳавосизликдан типирчилаётган балиққа завқ билан қараб туришди. Нортожи қизиқиб, балиқни қ╝лига олган эди, кутилмаганда балиқ шилт этиб унинг қ╝лидан чиқди.Агар у қайиққа қайтиб тушмаганда ва Холб╝ри уни ╝з вақтида ушлаб қолмаганда эди, балиқ шолоп этиб сувга сакрарди ва уни бутунлай қ╝лдан чиқаришган б╝лардилар.Ҳа балиқ айни пайтда ╝зининг азалий макони, сувга қайтиш учун уринарди.


Балиқ бироз тинчлангач, Холб╝ри гапира бошлади.

Нортожи, сизларникига совчиликка борган онамнинг дастурхони қайтмаганидан хурсандман. Лекин, иккимизнинг ҳаётимиз ёлғон устига қурилмаса дейман.Яқин ╝тмишда пахта териш учун хашарга келган Тиббиёт Институтининг талабаси Илтижо исмли қизни севганимни, у қиз билан ╝ртамизда кечган ишқий саргузаштларни яширмай, бугун, шу ерда, сизга р╝йи рост айтмоқчиман -деди Холб╝ри.

Бу гапларни эшитиб, Нортожи ╝рнидан сакраб туриб, Холб╝ридан ҳимояланиш учун шошиб эшкакни қ╝лига оларкан, қайиқ яна хунук лапанглаб кетди.

-Нима?!Талаба қиз?!Ишқий саргузаштлар!..Э, Худо!Нималар деб валдираяпсиз?!..Қандай хаддингиз сиғди мени алдашга, лақиллатишга а?!..Аблах экансиз, Холб╝ри ака! Лекин мен сиз ╝йлаган қизлардан эмасман!..Қани тезда мени соҳилга элтиб қ╝йингчи!Акс ҳолда, ҳозир шу эшкак билан уриб, бошингизнинг қатиғини чиқараманда, жасадингизни сувга улоқтириб, қайиқда ёлғиз ╝зим сузиб кетаман! -деди Нортожи, гольф чимзорида т╝пчани човган билан қулочкашлаб уришга шайланган миллиардер каби.

-Ие, ана ҳалос!╬зим ҳам ╝йловдима, т╝ғри гап нафақат бошқа одамга, ҳатто туққанинга, яъни онанга ҳам ёқмайди деб!Мен энди, ҳаётимиз ёлғон устига қурилмасин, т╝йимиз ╝тгач, эшитиб, нега ╝шанда бир оғиз айтмагансиз деб жанжал к╝тарманг дегандимда.Сиз б╝лсангиз дарров қизишиб...╬зингизни қ╝лга олинг, Нортожи! Майли, й╝қ десангиз, зорим бору з╝рим й╝қ.Қирғоққа элтиб қ╝яман -деди Холб╝ри.

Бир маҳал Нортожи эшкакни елкасига қ╝йган куйи, қийқириб кула бошлади.

-Юракдан ҳам бор эканку а, ╝тто дальнебойщик!Ҳазиллашдим! -деди, ҳамон хандон отиб кулганча.

Кейин жиддийлашиб, давом этди:

-Ҳазил ҳазилу, Холб╝ри ака, жиддий айтадиган б╝лсам, менинг ╝ша Илтижо деган хашарчи қизни севганингиздан, ва ҳатто унинг портретини чизганингиздан ҳам хабарим бор.У қизнинг қачон ва нима сабабдан сизни ташлаб, бошқа йигитга турмушга чиқиб кетганини ҳам жуда яхши биламан -деди у, эшкакка таяниб, нилуфарлар, к╝загуллар ва лотослар очилиб ётган жаннатий кенгликларга ╝йчан термулганича.

-Э, юракни ёрай дедингизку, Нортожи!Мен эшкак билан уриб, бошимнинг қатиғини чиқаришингиздан эмас, сиздан айрилиб қолишдан ╝лгудай қ╝рқаётган эдим -деди енгил тортиб, Холб╝ри.

-Т╝ғриси, мен ╝зим сиздан шу гапларни кутаётган эдим.Агар бугун шу ҳақда айтмаганингизда, сизга нисбатан ишончим с╝нарди ва қайтиб сизга яқин й╝ламасдим.Мана энди к╝нглим ҳотиржам б╝лди.Демак сиз алдамайсиз, ёлғончи, хиёнаткор эмассиз.Энди сизга ишонсам б╝лади- деди Нортожи, эшкакни жойига қ╝йиб.

-Уфф!Ҳудо бир сақлабдию а! О, меҳрибон Парвардигорим!Сен мени т╝ғрис╝злигим учун мукофотладинг, ╝зинга шукр! -деди Холб╝ри, осмонга қараб.

Шу пайт Нортожи яна ҳаяжон ичра бақира бошлади:

-Вой, Холб╝ри ака!Қармоғингиз п╝каги й╝қолиб қолди!Тортинг қармоқни! -деди у.

Холб╝ри қармоқ дастасини тез қ╝лига оларкан, чиғириқни айлантириб, таранглашган лескани барабанга шахд билан ╝рай бошлади.


21 боб

Бутазордаги одам


Зулмат ибн Қулмат бозордаги пуллик хожатхонада мижозларга чипта сотиб, газета ва бадиий китобларнин саҳифаларидан торат қоғоз тайёрлаб, кесак ушатиб, бир чиройли ишлаб юрувди, унга к╝з тегди.Табиийки пуллик ҳожатхона директори имтиёзларга эга б╝лгани учун у бола -чақаларию қариндош уруғи билан хожатхонага бепул қатнаш ва б╝шаниш хуқуқига эга эди.Зулмат эса хожатхона директори келганда унга ушатилган сифатли кесакларнинг чангини "касакуса, касакуса, касакуса!" деб, уч марта пуфлаб, ғазал айтиб узатиши керак эди.Зулмат ибн Қулмат мастликда хожатхона директорига сифатсиз кесакни узатган ва оқибат кесакдаги шиша синиғи каттанинг кетини кесиб кетган.Олий мижоз к╝п қон й╝қотиши оқибатида хушидан кетиб, етиб келган врачлар бригадаси уни замбилга солиб касалхонага олиб кетишган. Шундан кейин: -Сан боланинг ичкилик ичадиган ёмон одатинг бор экан, кейин чиптадан тушган пуллардан қайриб, эллик граммга масруф этадиган қ╝ли эгри, нопоклигинг жонга тегди деб бахона қилиб, уни эгаллаб турган лавозимидан четлатишди.╬шандан бери бедананинг уйи й╝қ, қайга борса битбилдиқ деганларидай, дарбадар юриб, гоҳ бозорда арава судраса, гоҳо бекатларда маршрутка автобусларга то овози б╝ғилиб қолгунча бақириб, одам чақиради.Кайф берса керосинни ичадиган бу майх╝р кимсанинг топган тамоми тангасини т╝плаб, қовоқхонага кириб, бир истикон, ярим истикон ароқ ё вино ичишдан бошқа қизиқарлироқ машғулоти й╝қ.Фикру ёди ичкиликда.Зулмат ибн Қулмат бармен майда қилиб т╝ғраб қ╝йган турпдан сузмага белаб еб, газаки қилганича, кун б╝йи оч - наҳор юраверади.Унинг ичадиган чойи ҳам, ейдиган таоми ҳам ичкилик.Тинимсиз ичкилик ичавериши оқибатида Зулматнинг оғзи (Худоё товба қилдим) қари ч╝чқанинг оғзига ╝хшаб қолган.

Айниқса ташландиқ бинонинг ерт╝ласида, оқшомлар остига картон каробкаларни т╝шаб, уйқуга кетиш олдидан ясама тишларини олиб, сувли банкага солган маҳал.Бир гал у т╝нқайиб, ёмғирдан кейинги к╝лмакдан сув ичмоқчи б╝лганда, к╝лмакдаги ╝з аксини к╝риб, қ╝рқиб, ╝зи шундоқ ҳам ҳар замонда санчиб турадиган юраги ёмон б╝либ қолай деганди.Зулмат ибн Қулмат бугун ╝зининг туғилган куни муносабати билан ҳамшишаю ҳамкосаларига ҳақ бермоқчи.У алкаш шишадошларини ортидан эргаштириб, Қовункапа қишлоғи тамон, дала й╝лидан гандираклаб бораркан, й╝л й╝лакай бижир -бижир жавраб келарди.


-Д╝стларим!Бугун менинг худди юпун одамларга раҳми келиб, г╝ридан ╝з кафанини чиқариб берган ҳазрати Хотамуттоъи каби олийҳиммат, саҳий ва мурувватли алкаш эканимга гувох б╝ласизлар!Бир ёстиққа бош қ╝йган вафоли ёрим билан к╝ришмаганимизга ҳам анча йиллар б╝лди!Бечора мени кутиб, деразадан маъюс термулганича й╝лларимга интизор боқиб, соғинч, айрилиқ изтиробига чидолмай, юм юм йиғлаган онлар, атрофида парвоналар гир айланиб учган ҳижрон шамчироғи дувиллаб т╝килган к╝з ёшларидан ╝чиб қолса керак.У менга к╝п яхшиликлар қилди, аммо мен нонк╝р у яхшиликларни тез унутдим.Аслида шу хотиним туфайли шаҳардаги пуллик ҳожатхонада бош чипта сотувчи фаррош лавозимини эгаллагандим. Мен ношуд ╝ша, лавозимни ҳам қ╝лдан бой бердим!Ичкиликка берилиб, сизларнинг сафингизга қ╝шилиб кетдим!Лекин ишончим комил, мен туфайли шунча йиллар ёстиғи яримта б╝лган қоши камоним, ғунча даҳоним, боғу баҳорим мени яна кечириб, оҳ чекиб йиғлаганича:-келдингизми, дадажониси!-дея қучоғимга ╝зини отади!М╝миним келди деб, қ╝ни қ╝шниларни чақириб, нақ икки юз кишилик дастурхон ёзиб, киши бошига биттадан арақ тортади!Оёғимнинг тагига ч╝чқа с╝яди!Араққа ч╝миламиз, ароққа!Эҳ, мен аблах шундай хотиннинг қадрига етмадима!Эсимда, бир куни хотиним капаратипдан яримта ароқ олиб келай деб к╝чага чиқиб кетувди.Мен ярми ичилган ч╝лоқ ароқни майдалаб, ахлатхонадан олиб келинган бир оёғи й╝қ, йиртиқ диванимизда кайф қилиб ётувдим.Бир маҳал эшик тақиллаб қолли.

Мен ╝рнимдан тургани эриниб, ётган жойимда: -Ҳа, қизилиштон, яна келлингма?!Қайдан ҳам мастликда нонни уватиб ебмана!Нонушоқларга мазах╝рак б╝либ қоллингма, текинх╝р қуш?!Бир бундай бошқа қизилиштонларга ╝хшаб сен ҳам қуриган дарахтларни, қарағай симёғочларни тақиллатиб, ҳалол меҳнат билан, пешона тери қилиб, қурт қумурсқаларни териб есанг б╝лмайдими, паразит!Й╝қол баттан! -дедим.

Десам, эшик ортидан биров: -Гражданин Зулмат ибн Қулмат!Хаддингиздан ошманг! Нега давлат хизматчисини хақорат қиляпсиз?!Мен участка нозири лейтенант Қоғозқоп Қорбобоев б╝ламан!Қ╝лимда тинтув ╝тказиш учун прокурорнинг ордери бор! Ширкат омборидан катта миқдорда дориланган уруғлик чигит ╝ғирланиб, қ╝лбола пахта мойи ишлаб чиқарадиган кичик корхоналарга сотиб юборилган!У дориланган чигитдан олинган пахта мойи инсон саломатлиги учун хавфли дейишмоқда!Қисқаси шу жиноий иш б╝йича гумонланувчи сифатида сизни ҳам с╝роқ қилишимиз керак!

Эшитяпсизми?!Зудлик билан эшикни очинг!Акс ҳолда йигирма метр ортга тисарилиб туриб, бор кучим билан югириб келиб, елкам билан уриб, эшикни синдириб кираман! деди.


Мен ╝рнимдан туриб, батинкаларимни товушсиз кийдимда, Қоғозқоп Қорбобоевни чалғитиб, вақтдан ютиш учун гапни айлантирдим:


-Ҳа, сал й╝талиб нетиб, шарпа қилиб келадида, одам деган!Қизилиштон деганимга хафа б╝лма, начанник!Қизилиштон б╝лсанг қания, ярмингни ёзга, ярмингни қишга қ╝ярдинг!Қизилиштонлар б╝лмаса, дов -дарахтларни қурт -қумурсқа босиб, ютаминга бой мевали боғлар қуриб қоларди!Бир гал ╝зинг айтувдингку, "Баъзан дала даштда, дарё соҳилидаги юлғунзорларда, пистирмада ╝тирган чоғларим узоқ узоқларда дарахтларни тақиллатаётган қизилиштонлар овозини эшитиб, болалигим ёдимга тушади, к╝зларимга ёш келади" деб!-дедим мен ва югириб бориб, деразадан пастга сакрадимда, ╝зимни ж╝хоризорга урдим.Лекин мен галварс т╝ппа т╝ғри Қоғозқоп Қорбобоевнинг шогирдлари пистирмада ╝тирган жойга қараб югирибманда.Оёғимдан чалиб, йиқитишиб, қ╝лларимни қайриб, бир зумда қ╝лга олишди, аблахлар. Яхшиям, шу пайт хотиним д╝кондан қайтиб келиб, мени хижолатли вазиятдан қутқарди.У ╝ша дориланган чигит ╝ғирланган кеча, эрим уйда эди дея мени қамоқ жазосидан қутқариб қолли.Участка нозири Қоғозқоп Қорбобоев мендан ноқонуний хибсга олинганим учун узр с╝ради -дерди у т╝хтовсиз валдираб.


Зулмат ибн Қулмат дала й╝ли четидаги толга суяб қ╝йилган байкер рулли велосипедни к╝ргандагина гапиришдан т╝хтади ва ҳамшишаларига ╝грилиб, паст овозда: -Тсс! Жим!-деди.Майх╝рлар таққа т╝хтаб, жим б╝лдилар.Зулмат ибн Қулмат паст овозда гапира бошлади:

-Худо берман деса, шунақа б╝лади.Мана, бош оғриқ дорига пул топилди.Мен ҳозир анави великни миниб, қочаман.Сизлар ортимдан чопасизлар.Агар эгаси чиқиб қолса, шунчаки ҳазиллашувдик деймиз, қ╝ямиз.Эгаси й╝қ б╝лса, уни й╝лда биронтасига сотиб юборамиз.Ёки ароққа алмаштирамиз -деди у.

Шундай гаплар билан Зулмат ибн Қулмат велосипедга яқинлашувди ҳамки, юлғун буталари ортида кимгадир гапираётган одам овозини эшитиб, т╝хтади.Бошқа алкашлар ҳам бир бирларига қараганларича қотиб қолдилар. Кимдир юлғун буталари ортида ширакайф овозда кимгадир гапирар, майх╝рлар ╝зларига ╝хшаган шиша ғариб одамлар яримтани майдалаб суҳбатлашиб ╝тирибди шекилли дея ╝йлаб, уларнинг мийясида ароққа шерик б╝лиш фикри туғилди. Лекин улар ширакайф одам гапларини тинглаб, ҳайратдан бадтар анграйиб қолдилар.Чунки ширакайф одам юлғун буталари орасида беғам ╝тлаб юрган эшакка гапирар эди.


-Яғир эшак, сен менга эътибор бермай, гапларимни жимгина тинглаб, ╝тлайвер-дея гапира кетди юлғун буталари ортида ╝тирган одам.С╝нг давом этди: -Менинг валдираётганимдан ҳам ҳайрон б╝лма.Ҳа, озгина отиб олганман..Худо ҳохласа, қизимни узатган куним, т╝йда бир т╝йиб ичаманда, шундан кейин ичкиликни бутунлай ташлайман.Нега десанг, қизим Нортожи ╝з бахтини топди.Яхши нийят ярим мол деб т╝ғри айтишган экан.Мен ╝зим шу рассом Холб╝ри бизга куёв б╝лса деб, нийят қилиб юрардим.Мана, нийятимга етдим шекилли.Хотиним Каполатхон ҳам, қизим ҳам хурсанд.Ичкиликни ташласам, улар янада хурсанд б╝ладилар.Т╝ғриси, ичкилик ичмайдиган одамларга ҳавасим келади.Бир гал, дегин, гузарда улфатлар билан яримтани майдалаб ичиб ╝тирсак, маҳалла масжидининг мутавалиси Зайнутдин қори домла сигир етаклаб ╝тиб қолдилар.Шунда менинг қори домлага ҳазил қилгим келиб, тилим қичиб: -Ҳа, қори ака, й╝л б╝лсин?!Сигирингиз т╝хтовсиз марайверганидан уни чорвачилик фермасидаги т╝рт оёқли "д╝хтир"га к╝рсатгани опкетяпсизми дейман?! -дедим. Ҳамшишалар гурр этиб кулиб юборишувди, Зайнутдин қори домла т╝хтаб, мийиғида жилмайиб қ╝яркан, бизга танбех берди:


-Ҳа, эси й╝қлар!Куппа кундуз куни, ╝рта к╝чада, ҳеч кимдан уялмай, ароқ ичиб ╝тиришларингни қара.Ҳе, аттанг!Ҳаммангнинг сочи соқолинга оқ оралаб, ёшларинг ҳам бир жойга бориб қолли.Бола чақаларинг катта б╝ляпти.Бу умр деганлари шув этиб ╝тади кетади.Қиёмат куни Худонинг оллига борганда нима деб жавоб берасанлар?!Бунинг ╝рнига охиратни ╝йлаб, масжидга чиқиб, ҳеч й╝қ бомдодни ╝қиб туришсанг ╝ласанми, а, эй жойномоз устида жонинг чиқиб кетгурлар! -деди у.


Мен суҳбатни давом этдирдим.


-Гап й╝қ, оқсоқол!Масжидга чиқманган номард!Фақат битта шарт билан.Шу ароқдан юз грамм ичиб юборсангиз, эртага саҳар туриб, тахорат олиб, ҳаммамиз масжидга чиқиб, бомдод номозини сизга иқтидо қилиб ╝қиймиз! -дедим.


Қори ╝йланиб қолди.Кейин: -Ростдан масжидга чиқасанларми? -деди ишонқирамай.Биз ж╝р б╝либ, бир овоздан: -Ҳа! -дедик.

Шу гапдан кейин қори домла сигирини ариқ б╝йида ╝сган теракка боғлаб: -Опке, ароғингни! -деди.Биз бир биримизга қараб, бир зум ҳайратланиб қолдик.Кейин шишадаги ароқ билан, пиёлани олиб, қори домла турган жойга югирдик.


Мен,оббо қори акае, деганимча пиёлага ароқдан қуйиб, домлага узатдим.Қори пиёлага менсимайгина назар ташлаб: -Мен сенларга қалдирғочмидим, олис Африкада чанқаб Нил дарёси сувидан бир қултимдан ичгани.Бор анави пожарный щитдаги қизилга б╝ялган пақирни олиб келиб, ╝шанга қуй ароғингни -деди.


Бизнинг ҳайратдан бадтар оғзимиз очилди.


-Э, қойиле!Бу дейман, қори домласи тушмагур, ╝злари ҳам а?.. Биз пиёлада ичсак, сиз бира т╝ла... -дедим мен, ҳамон ҳайратимни яширолмай.Кейин кимдир челакни олиб келди.Мен уни ариқдаги сувда яшилаб чайқадим.С╝нг бор ароқни челакка қуйиб, қорига узатдим.

Қори челакни оларкан: -Аввал бу ароқни сигирга тутиб к╝райчи -деди ва ароқ қуйилган пақирни сигирнинг тумшуғига яқин олиб борди.Сигир ароқнинг бадб╝йидан жирканиб, ортига шундай тисарилдики, унинг б╝йни ч╝зилиб, к╝злари чаноғидан чиққудай б╝либ, азбаройи таранглашган арқон узилиб кетай деди.


Шундан кейин қори домла ароқ қуйилган челакни менга қайтариб бераркан: -Й╝қ, б╝таларим, ҳатто хайвон ҳам хазар қиладиган бу ичкиликни мен ичолмайман! -деди.Кейин сигирининг арқонини ечиб, индамай й╝лига равона б╝ларкан, бу воқеа бизга жуда қаттиқ таъсир қилди.Эртасига саҳарда д╝ппи, чопонларни кийиб, масжидга чиқдик.Бир чиройлик номоз ╝қиб юрувдим.Хотиним Каполатхон, қизим Нортожи ҳам бехад хурсанд эди.Лекин к╝п ╝тмай менга к╝з тегдими, билмайман, ҳайтовур яна ичкилик ичишни бошлаб юбордим.Яна шиша ғарибига, ичкиликнинг қулига айланиб қолдим.Бу ичкилик жуда ёмон нарса б╝лар экан.У инсонга ва унинг оиласига фақат кулфат келтираркан.Мана, яқинда олис ва с╝лим шаҳарда ахлат титиб юрадиган алкаш Зулмат ибн Қулматнинг хотини Ғиштхон шу ичкиликнинг орқасидан, мастликда оғзида сигаретаси билан ухлаб қолиб, уй пуйи билан ёниб кетди.Жасади куйиб кетган экан, ҳамқишлоқлар уни аранг танидилар.Ҳеч кими й╝қ ғариба эди, раҳматли.Ким билади, балки яримта ароққа имонини сотадиган Зулмат ибн Қулмат унинг пулларини ╝ғирлаб, ╝зини ╝лдириб, уйга ╝т тортиб юборганми?..Яхшиям раис Исканақул Каркидонов Ғиштхоннинг дафн маросимига пича маблағ ажратиб, уни маҳалла аҳли чиройли қилиб, дафн этдик.Унинг қабрига белги сифатида бир дона пишиқ ғишт қ╝йилди.Эҳ, шунақа гаплар, яғир эшак! -деди чуқур х╝рсиниб, буталар ортидаги одам.


22 боб

Ойдин далалар сукунати


-Вақт деган сирли хилқатнинг қачон бошланганини ва унинг қачон тугашини бандаси билмаганидай, бу оламда уни т╝хтатиб қоладиган кучнинг ╝зи ҳам й╝қ.Вақт бугун ╝з ортидан баҳорни эргаштириб келиб, ╝т -╝ланлару, дов дарахтни яшнатса, эртага у ╝йчан куз эпкинлари билан ╝т-╝ланларни қовжиратиб, с╝лдириб, боғлар бағрини хазонга т╝лдириб, яна ҳеч нарса б╝лмагандай й╝лида беғам давом этаверади.Кечагина к╝чада ╝йнаб юрган болалар, бир қарасанг, соч соқоли қувв оқариб, хассага таяниб юрган б╝лади.Мана, Холб╝ри билан Нортожининг турмуш қурганларига ҳам бир зумда уч ой б╝либди.Одамзоднинг хурсандчилик онлари нисбатан тезроқ ╝тар эканми, ҳар ҳолда у тотли уч ой ёш келин куёв учун худди уч секунддай ╝тди кетди.Т╝йлари б╝либ ╝тган кунданоқ Холб╝рининг онаси: "Болам, оқшом ташқарига ёлғиз чиқманглар, чиллалисизлар.Чиллали одамларга жинлар, оч арвохлар илашиб олади.Қаллиғинг саҳар туриб, ховлини, к╝чаларни супураётган маҳал бирга чиқиб, унга қараб тургин" дея қирқ кунгача уларга насихат қилишдан чарчамади.Холб╝ри онасининг айтганини қилиб, то Нортожи к╝чаларни супуриб б╝лгунича унга қараб турар, с╝лим тонги шаббода нафис ва шаффоф к╝йлагининг узун этакларини судраб к╝чаю боғлар аро оёқ учида рақс тушиб юрган маҳаллар, с╝лим салқинликда, шовқинлардан ҳоли осуда жимлик ҳукм сурган субҳи содиқда муздек тоза ҳаводан ╝пкасини т╝лдириб нафас оларкан, асаблари созланиб, умри узаяётгандай туюларди г╝ё. Ғира шира пайт симёғочларда маюс порлаган хорғин чироқлар, кимсасиз к╝чага уйларнинг деворларига тушиб турган дарахтларнинг соялари, тонги сукунатда одатдагидан қаттиқроқ эшитилаётган супургининг шатиллаши ҳам салқин саҳарларга нақадар ярашарди.Чиллалари чиққач, Холб╝ри билан Нортожи даладаги ижарага олинган пайкалга биргалашиб қовун экдилар, уларни суғориб, қ╝шқулоқ к╝чатлар остини кетмончалар билан юмшатиб, меҳнат қилиб чарчасалар, юлғун буталари аро узун узун ╝т ╝ланлар узра ч╝зилиб, бепоён осмонларга термулганларича хордиқ чиқаришар, ш╝хлик қилиб, ҳазил ҳузул билан куннинг қандай ╝тганини ҳам сезмай қолишарди.Гоҳ ям -яшил шолилар тиззага уриб, б╝қоқ тортган дарё соҳилидаги ╝зларининг хусусий шолипоясида ишлашар, шоли ╝таб, сув кечиб, юлинган курмакларни балчиқли томири билан шолипоя полининг қирғоғига отишар, улар отган курмак ╝симлиги томиридаги оғир лой билан худди кетидан яшил олов чиқариб парвоз қилаётган комета каби учар ва шолоп этиб шолипоя қирғоғига ёпишиб қоларди.Бир гал Холб╝ри битта бақани тутиб, Нортожининг к╝йлагига солиб қ╝йганди, унинг қ╝рқувдан юраги ёрилгудек б╝либ, воой! -дея бақириб юборди.У бақадан ҳалос б╝лиши биланоқ, 'Жинни!' дея Холб╝рини қувлай кетди.Холб╝ри қочаман деб, балчиққа тойилди ва шолипояга ағанаркан, уст -боши, юз к╝злари балчиққа беланди.╬шанда иккалалари ичаклари қотиб, кулишганди. Бугун улар қовунпоядаги тол ходаларидан қурилган капада жимгина порлаётган ойга термулиб ётибдилар. Жим жит ойдинликда кападан қаралса, полиз кафтдагидек к╝риниб турар, чигирткалар бир моромда чур -чур куйлаб, осуда, кимсасиз, ойдин кечага янада тароват бағишларди.Холб╝ри билан Нортожи туғилиб ╝сган бу қишлоқнинг номи ҳам аслида бежиз "Қовункапа" дея аталмайди.Бу ерларда "Б╝рикалла", "Босволди", "К╝кча","Обиноввот", "Шакарпалак", "Кампирчопон","Қирқма" каби тилими тилни ёрадиган қовунларнинг деярли барча тури етиштирилади.Бу қишлоқнинг қовунқоқилари тоза асал каби минг дардга даво. Қовунни бозордан эмас, шундоқ полизнинг ╝зидан узиб чиқиб, с╝йиб ейишнинг гашти б╝лакча б╝лади.Ойдинда баргу палаклар орасида т╝рлаган п╝стини шудринг қоплаган қовунларни к╝здан кечириб юриш ундан ҳам завқли.Ҳаво ҳушб╝й хандалаклар хидига т╝йинган.Мана, охиста к╝тарилган ёлғиз, етим ой полизларни ёритиб, дала устида жимгина кезиб юраркан, баъзан т╝хтаб, кападаги к╝рпага ╝раниб ётган келин куёвга, Холб╝ри билан Нортожига ҳавас билан термулаётган ёстиғи яримта, рангпар бева хотинга ╝хшар, дарё тамондаги осмон этакларида эса, сон саноқсиз юлдузлар чарақлаб ётарди.Холб╝ри тунги муздек шабодадан совқотиб қолмасин дея, Нортожининг очилиб қолган елкасини к╝рпа билан ёпиб қ╝йди.Улар к╝рпадан бошларини чиқарган куйи порлаётган ойга термулиб ётишарди.Холб╝ри бир қ╝ли билан Нортожининг б╝йнидан қучоқлаб, бағрига босганича, ╝йчан гапира бошлади.


-Нортожи, мана турмуш қурганимизга ҳам уч ой б╝либди.Баъзи янги турмуш қурган келин куёвлар каби асал ойини чет элларда ╝тказолмаганимиздан афсусдамасмисиз?Қани энди, шароит к╝тарса, биз ҳам Парижга бориб, Эйфел минорасига чиқардик.Ёмғир ёғаётган пилла Сена дарёсининг қирғоғида иккаламиз қ╝лтиқлашиб, бир соябон остида сайр қилиб юрардик.Сояларимиз к╝хна Парижнинг ойнадек ялтираган ёмғирли к╝чаларида, шаффоф к╝лмакларда худди к╝згудагидек акс этарди.Сена дарёси юзасида ёмғир томчилари чимчилаб ҳосил қилаётган ғамгин халқаларга ╝йчан термулиб, с╝зсиз ╝йга ч╝мардик.Ёки Венецияга борсакимиди а?Оҳ, Венеция!К╝чалар ╝рнига бинолар акси жилва қилгувчи каналлар!Чироқларнинг олмос чамани акс этган ╝ша каналлар б╝йлаб, ойдинда иккимиз қайиқда жимгина сузиб юрсак!Осуда тунлар меҳмонхона деразасидан ой оҳиста м╝раласа, ой шуъласидан к╝зларимиз қамашса, ойдинда ялтираётган сувларнинг шалоплаётган товушларини тинглаб ётсак!Эҳ!..Ростини айтинг, Нортожи, асал ойини чет элда ╝тказолмаганимиз сизга армон б╝либ қолмадими? -деди Холб╝ри.


-Й╝қ, асло!Мен ҳаётимизнинг фақат бир ойигина, ёки бир йилигина эмас, Худо бизга неча йил умр берган б╝лса, барчаси асал б╝лишини ҳохлайман.Одам асал ойини Парижда, Венецияда ёки Швецариянинг Алп тоғ тизмалари этагида ╝тказсаю, бир йилдан кейин уруш жанжал қилиб, қ╝йди чиқди б╝лса, унақа дабдабали асал ойининг кимга кераги бор.Қаранг ойдин кечани!Шундай г╝зал Ватанимиз б╝лса, бизга Парижнинг, Венециянинг, Швецариядаги Алп тоғларининг, қорли ч╝ққиларнинг нима кераги бор? -деди Нортожи.


-Т╝ғри -деб қ╝йди Холб╝ри, Нортожини янада махкамроқ бағрига босиб, меҳр билан к╝зларидан ╝пиб қ╝яр экан.Кейин давом этди.


-Т╝йимизни ╝йладим дегунча, бир воқеа ёдимга тушаверади.У пайтлари шаҳарлик бир мижознинг уйида б╝яш -чизиш ишлари билан банд эдим.Мижоз кираверишдаги айвон деворига қалин қарағайзор ва қайинзор ╝рмонларни, кейин дарё четида сув ичаётган кийикни ва қоя устидан кийикка ташланмоқчи б╝либ турган й╝лбарс расмини чизииш керак дея тайинлади. Деворий манзарани хафсала билан ишлар эканаман, мижоз менинг санъатимни мақтаб, ╝зининг навқирон ёшлигини эслаб кетди.Қандай қийинчиликларни бошидан кечирганини, қандай қилиб Тошкент Давлат Университетида ╝қиганларию, қай тарзда уйлангани ва қандай қилиб хашаматли уйни қурганини гапириб бера бошлади.Унинг ҳикояси аввалига мен учун зерикарлидай туюлсада, ҳикоядаги кейинги воқеалар динамикаси кутилмаганда менинг диққатимни торта бошлади.


-Тошкент Давлат Университеда ╝қирдим -дея гап бошлади у.С╝нг давом этди: -Курсдошларим орасида Ургутлик Очил деган д╝стим б╝лар, биз у билан талабаликнинг қаттиқ нонини тенг б╝лишиб ер эдик.Онда сонда юз бериб турадиган муштлашувларда бир бирмизни ҳимоя қилиб, илм олишда ҳам, молиявий масалаларда ҳам бир биримизга к╝маклашиб яшардик.Мен у маҳаллар самбодан борман, боксдан борман, қ╝л жангидан борман, пишиқ ғиштни десангиз, шундоқ ҳавога отиб, бир уриб кепакка айлантирворадиган бақувват, н╝рғил пайтларим. Очил б╝йи унчалик новча б╝лмаса ҳам, самбо б╝йича спорт усталигига номзод эмасми, юз килоли одамни ҳам даст к╝тариб, айлантириб ерга уриб, чалпак қилиб ташларди.Мен ╝ша пайтлари, кутилмаганда курсимиздаги Ғазалкентлик бир г╝зал қизни телбаларча севиб қолдим.Ишонасизми, ╝ша қизни к╝рсам, оёқларим ╝зимга б╝йсунмай, бир урсам алюминий тоғорани тешиб ташлайдиган бақувват қ╝лларим худди увададан қилингандай жонсизланиб, шалвираб қоларди.Бамисоли узоқ вақт касалхонада ётиб, тузалиб, биринчи бор баҳор офтобига чиққан бемор каби, гандираклаб, йиқилиб тушмаслик учун деворга суяниб қолардим. ╬ша қизга термулганимча, узоқ йиллар кимсасиз оролда ёлғиз бир ╝зи яшаган ёввойи одам сингари батамом тилдан қолардим.Аудиторияда ╝тирардиму профессорнинг лекциялари қулоғимга кирмас, фикру ёдим, к╝зларим ╝ша қизда эди.У ҳам ҳар замонда менга к╝з қирини ташлаб қ╝яр, ╝шандай онлар ҳаяжондан жоним б╝ғзимга тиқилиб қолгандай туюларди.Мен у қизни шундай қаттиқ севардим.Мен ҳатто унинг дардида жин чалиб кетган одамдай касалланиб, к╝рпа т╝шак қилиб, ётиб қолганман.Йиллар ╝тди.Биз ╝қишни тугатгач, мен онамни ╝ша соҳибжамол қизнинг уйига, Ғазалкентга совчиликка юбордим.Т╝й куни белгиланди.Т╝йга курсдошлар ҳам келишди.Ургутлик д╝стим Очил ҳам.Бир маҳал Очил озгина ҳалигиндан урволган эканми, ╝ртакашдан с╝з с╝ради.


У бизни табрикларкан, жумладан шундай деди:


Д╝стим, Козимжон ва курсдошим Латипахон!Мен сизларни катта ҳаётга қадам қ╝яётганларинг билан чин юракдан табриклайман.Сизларга узоқ умр, оилавий бахт тилайман...Д╝стим, сен дунёдаги энг бахтли одам экансан.Сенга хавасим келяпти.Шундай г╝залликда тенги й╝қ, қалби ч╝ққилар қори каби беғубор, ҳаёли ва иболи қизга уйланмоқдасан... -деди у. С╝нг, кутилмаганда аччиқ оҳ тортиб, елкаларини силкитганича йиғлаб юборди.Буни к╝риб, мен ╝рнимдан туриб кетдим.


-Ие, меҳмон, нега йиғлаяпсиз?Йиғламанг, одам деган т╝йда ╝йнаб, кулиши керакку! -деди ╝ртакаш, Очил д╝стимни юпатиш учун.Очил к╝з ёшларини артиб, бироз ╝зига келаркан: -К╝нглинга келмасин д╝стим, сенга ҳавасим келади!Билсанг, мен ҳам Латипахонни севардим!Лекин унинг билагини ҳам ушламаганман!Худо ҳаққи, ишон, Козимжон! -деди.Бу гапдан т╝йхонадаги ғала -ғовур тиниб, давра музлаб қолди г╝ё.Одамлар, Козимжон ҳозир сакраб, салта қилиб, ╝ртага чиқадию, Очилни бир зарба билан асфаласофинга ж╝натади, қ╝яди деб туришарди.Мен эса, бир Латипахонга, бир садоқатли д╝стим Очилга қараганимча ҳамон серрайиб турардим.Латипахон юзларини қ╝ллари билан т╝сганича, йиғлаб юборди.Кейин бирдан т╝йхона т╝с -т╝палон б╝либ, келин тарафдан келганлар Очилга ташланишди.Очил энди, юқорида айтганимдай самбодан бор.У ╝зини ҳимоя қилиб, унисини у ёққа, бунисини бу ёққа улоқтира бошлади.Ноз -неъмат т╝ла столлар ағанаб, рюмкаю вазалар, чинни косаю лаганлар ерга тушиб, чил парчин б╝лди.Охири мен микрафон ёнига келиб, одамларни тинчлантира бошладим.

-Азиз меҳмонлар!Муштлашишни бас қилинглар! Илтимос сизлардан!-дея бақирардим мен.Шундан кейин жанжал т╝хтаб, одамлар жим б╝лди.Мен д╝стимни қучоқлаб, бағримга босарканман: -Очилбек, д╝стим, мени кечир.Сен ҳам Латипани севишингни билмас эканман, оғайни!Агар билганимда, онамни Ғазалкентга совчиликка юбормаган б╝лардим!Худо ҳаққи, ишон!Сен ҳам Латипани севар экансан, нега бу ҳақда авваллари менга айтмагансан?!Бир оғиз айтсанг б╝лардику! -дедим мен.


-Козимжон, мен аблахни кечир, д╝стим.Айтай, айтай деб, айтолмагандим.Журъат этолмаганман...Шунақа, ичкилик ичсам йиртқич хайвонга айланиб қоламан.Мастликда оғзимдан чиқиб кетди!Кечир, оғайни, т╝йингни ҳам расвосини чиқардим!-деди Очил, ҳамон к╝з ёшларини тиёлмай.


Мен даврага юзланиб, микрафонга қарата: -Азиз меҳмонлар! Гап бундай!Мен Худонинг гувохлигида айтаманки, шахвоний мақсадда Латипахонга ҳатто бармоғимни ҳам текизмаганман!Талабаликнинг бир бурда нонини тенг б╝лишиб еган жонажон, қиёматли Д╝стим ҳам мен уйланмоқчи б╝лган қизни севсаю, мен у қизга қайси виждоним билан уйланаман!

Очилбек, д╝стим, бахтинг ╝зинга буюрсин! Бу қизга сен уйлан!Бахтли б╝линглар! -дедим.

Бу гапни эшитиши билан Латипахон шилқ этиб ҳушидан кетдилар.Мен Латипахон ётган жойга югирдим.Бечоранинг гирра б╝либ қолган тишларинии қошиқ ёрдамида очиб, аранг ╝зига келтирдик.Келин тамондан келганлар мени нима деса деди.Онам бечоранинг ҳам юраги ёмон б╝либ қолди.Т╝й шу тариқа тарқаб, келин тамон мени с╝киб, қарғаб, қон йиғлаётган келинчакни автобусга чиқариб, уйига, Ғазалкентга қайтариб олиб кетишди.


Орадан ҳеч қанча вақт ╝тмай, к╝ргиликларга чидай олмаган ота -онам бирин кетин оламдан к╝з юмдилар.Опаларим, тоғаларим, холаларим, медан юз ╝гириб, ёлғиз қолдим.Шундан кейин, аламимни ичкиликдан ола бошладим.Охири, ароқнинг қулига, хақиқий алкашга айланиб, ╝сиб кетган соч -соқолимнинг патаги чиқиб, ёввойи одамга ╝хшаб қолдим.Маҳалла оқсоқоллари ╝ртага олиб, менга насихат қилдилар.Ниҳоят, насихатлар кор қилиб, ичкиликни ташлаб, мен ҳам одамга айланишга қарор қилдим.Соч -соқолимни тартибга келтирдим.Аммо ишга жойлашай десам, ҳеч қайси ташкилот мени ишга олмади.Бу алкаш яна ичиб юборса, нима қиламиз дея ╝йлаган б╝лсалар керакда.Лекин мен ростдан ҳам ичкиликни йиғиштириб, ҳаётга қайтган эдим.Бир куни альбомни варақлаб ╝тириб, Ургутлик д╝стим Очилнинг уй адресини топиб олдим ва ╝ша д╝стимнинг ёнига борсамчи? -дея ╝йлай бошладим.Шундай қилдим.Ургутга, Очил д╝стимнинг уйига бориб, дорвоза қ╝нғироғини босиб, узоқ кутдим.Анчадан кейин Очилнинг дорвозаси очилиб, ичкаридан бир қизча чиқдида: -Амаки, сизнинг исмингиз Козимжонми? -деди.-Ҳа, ҳа -дедим мен шошиб.Қизча б╝лса: -Мен Очилбек самбистнинг қизиман.У сизни видеокамерада к╝рибтурибди. Дадам сиз билан гаплашишни истамас эканлар.Кетаверар экансиз -дея дорвозани ичкаридан беркитиб олса б╝ладими.Бу гаплардан қулоқларим шанғиллаб, оёқ -қ╝лим шол б╝либ қолди г╝ё.╬ша жойда узоқ серрайиб турдим.Кейин жиққа ёш т╝ла к╝зларим билан осмонга қараб: -Э, Худо!Бу қанақаси?!Бу дунёда энг ишонган д╝стим ҳам мендан юз ╝гириб, с╝нги умидимни пучга чиқардику!Мен энди қайга бораман, қандай яшайман, Парвардигорим?! -дея йиғладим.С╝нг бошим оққан тамонга кета бошладим.Энди менга барибир эди.Автобус бекатига бордим.У ерда ҳеч ким й╝қ эди.Шу маҳал бекат ╝риндиғида кимдир унитиб қолдирган сумкага к╝зим тушдию мийямга "Бу кимнинг сумкаси экан? Сумка ичида пуллар ва хужжатлар б╝лса ва биронта ноинсоф сумкадаги пулларни олиб, хужжатларини ахлат қутисига ташлаб кетмасин.Бу эгасиз сумкани мелисахонага олиб бориб топширсам савоб б╝лади"деган фикр келди ва сумкани ╝зимнинг елкага осиб юрадиган й╝л хуржунимга солиб қ╝йдим.Шу маҳал бекат ёнига келиб т╝хтаган машинадан бир аёл тушдида, шошиб мен тамон юрди.

-Ука, яхшимисиз?Бу, халиги... мана шу жойда қора сумкага к╝зингиз тушмадими? -деди у.


-Ҳаааа, сумка сизникимиди? Энди мелисахонага олиб бориб топширмоқчи эдим -дея хуржунимлан сумкани олиб, аёлга узатдим.

-Мана, опа, сумкангизнинг ичини очиб ҳам к╝рганим й╝қ.Марҳамат, олинг -дедим, сумкани аёлга узатиб.


Аёл сумкани шоша пиша очиб, к╝здан кечираркан, уни махкам бағрига босиб, хурсанд жилмайганича: -Вой, укажон!Менга қанчалар яхшилик қилганингизни билсангиз эди!Бу сумка ичида жуда муҳим банк хужжатлари бор!Й╝қолмабди!Ҳаммаси жойида!Худога шукр!Сал б╝лмаса уйим куяёздия! Паришонхотирлик ╝лсин...Қилган яхшилигингиз мендан қайтмаса, Худодан қайтсин, ука!Бу к╝ринишингиздан ургутликка ╝хшамаяпсиз, бошқа вилоятдан келувмидингиз?! -деди.


Ҳа, Андижондан келдим.Очилбек Рабғузов деган д╝стимни излаб келувдим, уйида й╝қ экан -дедим мен.


-Вой, Андижонданми?Мен Андижонга жуда к╝п борганман.Истироҳат боғида кааатта бургутнинг ҳайкали бора?!"Семурғ" кафеси.Андижон жуда чиройли шаҳар.Айтгандай, ука, исмингиз нима? Қаерда ишлайсиз? -деди аёл қизиқсиниб.


-Исмим Козим.Энди, нима десам экан сизга...Т╝ғрисини айтсам, иш қидириб юрибман-дедим мен.


-Шундайми?Менинг исмим Танзила.Сиз, укажон, к╝п ҳам қайғураверманг.Иш масласида ╝зим сизга ёрдам бераман.Мен шаҳардаги ресторанлардан бирида ишлайман.Ҳохласангиз, ╝ша жойга ишга жойлаштириб қ╝яман.Уй топгунингизча меникида яшаб турасиз -деди аёл, саммий жилмайиб.


-О, қанийди.Жуда яхши б╝ларди - дедим мен.


-Унда нега қараб турибмиз?Қани, ╝тиринг машинага -деди аёл.Биз машинага ╝тириб, тасмадек й╝лдан ж╝наб кетдик.


Шундай қилиб мен Ургутдаги ресторанларнинг бирида идиш ювувчи б╝либ ишлай бошладим.Буни қарангки, Танзила опа ╝ша рестораннинг директори эканликларини камтаринлик қилиб айтмаган эканлар.Мен билан бирга Саидахон деган камсуқум, чиройли бир қиз ҳам идиш ювувчи б╝либ ишлар эди.Бора бора ╝ша қиз менга ёқиб қолди.Саидахон ҳам менга бефарқ эмас эди. Охири биз пул т╝плаб, турмуш қурмоқчи б╝лдик.Бу ҳақда ёрилган эдим, Танзила опа яна менга далда бердилар.

-Ташвиш қилманг, ука.Сиз менга бир пайтлар тенгсиз яхшилик қигандингиз, назаримда ╝ша яхшиликни қайтарадиган вақт келганга ╝хшайди.Мен битта ховлимни сизга совға қиламан ва т╝й харажатларини ҳам ╝з зиммамга оламан -деди у.


Т╝й куни белгиланиб, таклифномалар тарқатилди.Т╝йга барча курсдошлар келишди.Бахтли б╝лганимни бир к╝риб қ╝йишсин деб, собиқ д╝стим Очилбекни ва унинг хотини - ғазалкентлик Латипахонни ҳам т╝йга таклиф қилгандим.Келишмаса керак десам, й╝қ, етаклашиб т╝йга келишибди.Д╝стим Очил озгина ичиб олган эканми, ╝ртакашдан с╝з с╝ради.Мен ╝ртакашга: -Анави Очил деган меҳмон микрафонга чиқиб гапирсинда, кейин хотинини етаклаб, т╝йхонадан даф б╝лсин, айтиб қ╝й! - дедим.


Очил с╝з олиб, микрафонга гапира бошлади.


-Д╝стим, Козимжон!╬ртани олиб бораётган д╝стимизнинг айтишича, сен мени т╝йхонадан чиқиб кетсин дебсан!Т╝ғри, сенинг олдингда айбдорман!Уйимга излаб келганингда ёнинга чиқмадим! Қилмишларим учун сендан уялдим!Сен ҳафа б╝либ, автобус бекати тамон кета бошладинг ва ╝ша жойдан сумка топиб олдинг.Кейин сумкани яширмай эгасига топширдинг.╬ша сумканинг эгаси Танзилахон менинг онам б╝ладилар!Биз сени синаган эдик!Кейин сени ресторанга ишга жойладилар.У жойда манашу келинчак б╝лмиш қиз билан танишдинг.Бу қиз, сен севган мана шу Саидахон менинг туғишган синглим!Бахтли б╝линглар, д╝стим!Энди т╝йхонадан чиқиб кетсин дебсан, начора, Латипахон билан қандай кириб келган б╝лсак, шундай чиқиб кетамиз -деди у ва хотинини етаклаб чиқиб кета бошлади.Қарасам, келинчак либосини кийиб ёнимда ╝тирган Саидахон жилмайиб турибдилар.Мен сакраб ╝рнимдан турдиму д╝стим тамон югирдим.Уни т╝хтатиб, махкам қучоқлаб, кечирим с╝радим.Д╝стим ҳам мендан қайта қайта узр с╝ради.Биз бир биримизни кечирдик.Саидахон янгангизга шу тарзда уйланганман, художник.Энди ╝зимнинг хусусий ресторанларим бор.Очил ҳам хотини Латипахон билан бизникига тез -тез меҳмонга келиб туради -деди Козимжон ака, ҳикоясини тугатиб.

Мана шунақа воқеалар ҳам б╝лар экан ҳаётда -деди Холб╝ри.


-Жуда қайғули ҳикоя экан -деб қ╝йди Нортожи.


-Ҳаааа -деди Холб╝ри.


Бу маҳал ой мағрибга оғиб борар, узоқ узоқлардан тун итларининг хорғин акиллаган овозлари эшитилар эди.


23 боб

жанжал


Илтижонинг фалажлик дардига дучор б╝лгани ҳам бир б╝лдию, қайнонасининг заҳар заққум т╝ла таънаю дашномлари, хақоратлари ҳам бир б╝лди.У онасига арз қилиб қ╝нғироқ қилгач, Соддагул ╝ша куниёқ эри Қиличбек Қоплонович билан бирга етиб келиб, жанжал к╝тарди.Илтижони уйга олиб кетишмоқчи эди, маҳалла к╝й ╝ртага тушиб; -Жон бор жойда жанжал бор!Ҳаммамиз ҳам шу.Муроса қилиб яшаш керак.Дард меҳмон.Илтижохон ҳадемай соғайиб, к╝рмагандай б╝либ кетадилар.Неварангиз Машрапиллони тирик етим қилиб, бировларнинг этагига солманглар -деган мазмунда насихат қилишаркан, охири улар ёш оилани сақлаб қолишга к╝ндирдилар.Лекин Илтижонинг ота -онаси қайтиб кетиши билан қайнонаси худди офтобда қолиб, қийшайиб кетган елим мусиқа лаппагини к╝хна патифонда айлантиргандай, эски дийдиёсини келган жойидан яна қайта бошлади.Илтижо оёқ -қ╝ли соғ пайтларини, Холб╝ри билан кечган ╝ша унитилмас дамларни к╝зларида ёш билан эслар, ╝ша пайтлар қанчалар бахтли б╝лган эканман -дея х╝рсиниб қ╝яди.Оёқ -қ╝ли соғ б╝лса эди, ишга ё бирон ёққа даф б╝либ, чакаги тинмайдиган бу вайсақи хотиндан узоқроқда юрарди, хақоратлардан қулоқлари тинчирди.У қ╝лтиқтаёқда юрадиган б╝лдию худди ╝ргимчак т╝рига ╝ралашиб қолган капалак каби тили заҳар қайнонасининг асирасига, қурбонига айланди қолди.Бир оқшом қайнонаси ╝ғли Ашрапиллони Илтижога қайраб, шундай гапларни айтдики, у хақоратларга чидаш учун Илтижода ортиқ тоқат деган нарсанинг ╝зи қолмаган эди.

-Ҳой бола, сен эркакмисан ╝зи, жувонмарг?!Намунча раҳминг келмаса бу зоди пастга?!Қум талоқ қ╝йгинда, йиғиштир бу касофатини!Пулинг, молинг, Худога шукр, бор!Одамлар онаси ╝пмаган ёш -ёш қизларини мухтожлик туфайли 70 га кирган ҳожиларга т╝ртинчи хотинликка беряпти!Сен ҳам ол, биттасини, маза қилиб яша!Бу ергина ютгур ялқов кашмирининг касалман деганига ишонма!У ж╝рттага ╝зини касалга солиб, ишга бормай, ховли жойни супурмай, овқат -озиқ қилмай, идиш -оёқни ювмай, хонзода б╝либ, уйда, етти қават к╝рпанинг устида ётмоқчида, текиндан еб ичиб!Э, илойим тешиб чиқсин!Еганинг елим, кийганинг кафан б╝лсин сен қанжиқ итнинг! -дея жавради у.

-Онажон, ундай деманг!Ахир, у ростдан ҳам касал!Д╝хтирларнинг бу ҳақда тиббий хулосаси бор!-деди, аламидан бироз ичиб олган, ширакайф Ашрапилло.

-Ҳа, ╝шанинг ёнини ол!Онангдан кеч!Сенга хотин керак -да, а, хотин керак!.. Э, халойиқ!Мен ╝ғил уйлайман деб битта жиннини иккита қилиб олибман!Аппатига шаппати деб шуни айтишса керакда!Вой сени туғмай мен ╝лай!Негаям туққан эканман сени?!╬ша пайтда болиш билан димлаб ╝лдириб қ╝я қолмаган эканман!Т╝ққиз ой қорин к╝тариб, туғиб, оқ сут бериб, эмизиб, ювиб -тараб, ╝зим киймай, кийдириб, емай едириб, касал б╝лса, табибларга югириб, дори -дармон қидириб, бешигининг бошида тонгача ухламай алла айтиб, уйқумни харом қилибмана, ╝стирибмана, улғайтирибмана!Э, аттанг, аттанга!Мана оқибат!Хотиним ростдан ҳам касал деб турибдию!Э, касал б╝лса отамдан нари!Бадтар б╝лсин!Менинг назаримдан қолган, қарғишимни олган одамнинг аҳволи шундай б╝лади!Ана шунақа! Қайнонасига зулм қилган золим келинни Худойим шунақа т╝рт оёқда юрадиган қилиб қ╝яди!Бу ҳали ҳолваси!Яқинда бу шол б╝либ, т╝шакка михланади!..Мен суриштирдим.Ҳа, ҳа, суриштирдим!Бу севикли хотинчанг қизлигидаёқ битта Холб╝ри деган рассом йигит билан дон олишган экан.Сен сафарда юрган пайтларинг бу иштонбоғи б╝ш сатанг пана -пастқам хилватларда ╝ша рассом ╝йнаши билан яшринча учрашиб юрган дейишса, сира ажабланмайман!Худо билади, анави боласи ҳам ╝ша Холб╝ридан б╝лганми?Бундай афти ангорига синчиклаб разм солгина, отасининг тайини й╝қ у валади зино сенга унчалик ╝хшамайди! -деди Ашрапиллонинг онаси, ҳамон т╝хтамай вайсаб.

-Онажон, бас қилинг!Худонинг қаҳридан қ╝рқмайсизми?!Ҳозир сиз айтган замонлар эмас!Мен фарзандимни текширтирганман!Махсус тиббий тафтиш ҳайъати с╝лагимни ва қоним таркибини солиштириб, Машрапилло ҳақиқатан ҳам менинг ╝ғлим эканини тасдиқлайдиган расмий хужжатни тақдим этишган!-деди Ашрапилло, фиғони фалакка ╝рлаб.

-Ароқ ичволиб, Худо ҳақида гапирганига ╝лайми бунинг!Д╝хтирлар эмиш! Э, ҳозирги д╝хтирлар пул деса ╝зини томдан ташлайдиган қасамх╝рларку!Улар озгина пул берилса, ҳали у хужжат қилиб бериш экан, керак б╝лса одам тана аъзоларини ҳам тириклай кесиб олиб, сотиб юборишаверади.Ана, нечтаси пулсизликдан ╝з буйрагини сотяпти!Битта буйрак билан яшаб, ногирон б╝либ қолганлар қанча!Д╝хтирларга ишониб юрибдия, с╝так!Й╝╝╝╝қ, афтидан, бу касофати анави жодугар онаси ва дажжол отаси билан сеҳру жоду, илму амал қилиб, сен болани эшак қилиб, миниб олганга ╝хшайди!К╝зларинг к╝р, қулоқларинг кардай!Менинг гапларим сен учун бир тийин!Биламан, хотинчанг билан анчадан бери мени қариялар уйига элтиб қ╝йишни, с╝нг уйни унинг номига латарис орқали тасдиқлатиб олишни режалаштириб юрибсанлар!Мени билмайди дейсанми?!Чучварани хом санайсан!Мен ернинг тагида илон қимирласа биламан!Қариялар уйига ╝зим кетаман, ҳа, ҳа, ╝зим!Бу чаён т╝ла зиндондан, д╝захдан кетаман!Уйни эса давлат хисобига ╝тказиб юбораман! Мана, оласанлар уйни! -деди Ашрапиллонинг онаси, қ╝лини олдинга ч╝зганича, бош бармоғини к╝рсаткич ва ╝рта қ╝л бармоқлари орасидан ╝тказиб.

-Э, онажон, ҳамма д╝хтирлар ҳам порах╝р эмас!Уларнинг аксарияти ҳалол ишлайдилар!Уй жойингиз эса, ╝зингизга буюрсин!Менга фақат битта нарса - тинчлик керак!Биз ҳам одамларга ╝хшаб, уриш -жанжалсиз, аҳил -иноқ яшасак б╝лмайдими?!Хотиним ҳам тузалиб қолар!Қанақа сеҳру жоду ҳақида гапиряпсиз?!Қайна -қайнотам ундай нарсалардан хазар қиладилар!Илтижонинг ҳам сизга ёмонлиги й╝қ!Сизни қариялар уйига элтиб қ╝ймоқчи ҳам эмасмиз!Наҳотки бизни шу қадар пасткаш деб ╝йласангиз!-деди Ашрапилло.

Шу пайт Илтижо қалтираганича қ╝лтиқтаёқларга таяниб ташқарига чиқдида, деворга ҳолсиз суянди: -Онажон, Ашрапилло ака, илтимос сизлардан, жанжаллашманглар!Бақир -чақиримизни қ╝ни қ╝шнилар эшитади, ахир!Агар сизларга халақит бераётган б╝лсам, майли мен уйга, ота -онамникига кета қолай!Болам ҳам бир кунини к╝рар!Ризқимизни Олло беради!Фақат менга тухмат қилманглар!Худо ҳайрингларни берсин! -деди, йиғлаб.

-Э, бадтар б╝лларинг?!Бир -бирингни ғажи, ╝лдир!-деди кутилмаганда Ашрапилло ва р╝парада турган пақирни бор кучи билан тепган эди, пақир даранглаганича девор оша учиб, қ╝шниларининг ховлисига ╝тиб кетди.Ашрапилло хозир қ╝шним айниб -ачиб с╝киниб, мен билан муштлашиш учун девордан ошиб ╝тса керак деб ╝йлади.Унга айнан шу нарса керак эди.Ҳозир ким биландир муштлашиб, бор аламини ╝ша одамдан олишни истарди.У уйга кириб, совутгичдан битта ароқни олдида, шиша қопқоғини тишлари билан ғажиб очди.Кейин ароқни пиёлага ҳам қуймай, шартта к╝тарганича шишанинг б╝ғзидан ғилқиллатиб ича бошлади.У то шишада ароқ қолмагунча нафас олмай ичаверди, ичаверди, охири шишани қоқлади.Бир маҳал унинг девор дармиён қ╝шниси Ғайратжон боя Ашрапилло тепиб, девордан ╝тказиб юборган пақирни к╝тариб кириб келаркан, Илтижога: -Келин, мана бу пақир сизларникими?Бирдан бақир чақир б╝либ кетувди, ҳайрон б╝либ турсам, шу пақир учиб ╝тдида, қаранг -деди.

-Ҳа, бизники... Раҳмат, Ғайратжон амаки.Ашрапилло акамларнинг бироз жахллари чиқиб турувди, шунга... Ҳамма айб менда... -деди Илтижо, эрининг қилмиши учун қ╝шниларининг ёнида хижолат чекиб.

Шу пайт ичкаридан Ашрапилло чиқиб келдида, қ╝шниси Ғайратжонинг к╝ксига туртиб: -Ҳа, нима дейсан, а?!Нима дейсан?! Гап борми?!Э, сен, юргина, уйдан чиққин, к╝чада солишамиз! -деди, ҳамон Ғайратжон Аҳмедовни турткилаб.Ғайратжон Аҳмедов к╝чага чиқаркан: -Ашрапилло, қ╝шни, ╝зингизни босинг!Мен тинчликсевар одамман!Сиз билан муштлашмоқчи эмасман!Қ╝ни қ╝шни одаммиз, ахир!Уришиш сиз билан бизга ярашмайди! -деди.

Ашрапилло эса унинг гапларини эшитишни ҳам истамасди. Илтижо қ╝лтиқтаёқларга таянганича бориб, эрининг енгидан тортар, ялиниб, ёлбориб, инсофга чақирарди.Лекин кайфи ошиб қолган Ашрапилло Илтижони силтаб ташлади.

-Сен эркакларнинг ишига аралашма!Уйга кир!Ҳозир бир уриб б╝йнингни узиб ташлайман! -деди у.Кейин, яна қ╝шнисининг ёқасига ёпишиб, унинг юзига мушт туширмоқчи б╝лди. Ғайратжон Ашрапиллонинг зарбаларига чап берар, ҳамон ялиниб, ёлборар, аммо, Ашрапиллони сира т╝хтатиб б╝лмасди.

Илтижо ва қ╝шни хотин, қизлари билан додлай бошладилар.

-Ҳой мусулмонлар, нега қараб турибсизлар?!Ажратиб қ╝йсангизлар б╝лмайдими?! -дея бақирарди Илтижо.Ғайратжоннинг хотини эса: -Войдоооод, Ашрап эримни ╝лдириб қ╝яди!Мелисага тилпон қилинглар! -дея фарёд чекарди.

Бу маҳал Ғайратжон яшин тезлигида турли чалғитувчи ҳаракатлар қилиб, Ашрапиллонинг қ╝лларини усталик билан қайридида, ерга ётқизиб, тиззаси билан унинг бошини босди:

-Қ╝шни, яхши гапни тушунасизми, ё й╝қми? Мен "Айкидо" б╝йича спорт устасиман.Лекин мен бу спорт турини одамларни уриш учун эмас, шундай пайтларда ╝зимни ҳимоя қила олишим учунгина эгаллаганман."Айкидо" мен учун бир г╝зал санъат, филасофия!Лекин, уни сизга қарши қ╝лламоққа мажбур б╝лдим!Мен бу билан мақтанаётганим й╝қ, огоҳлантириб қ╝ймоқдаман ҳалос-деди.

Шундай гаплар билан Ғайратжон Ашрапиллони ╝рнидан турғазиб қ╝яркан, усти бошларининг чангларини қоқиб қ╝йди.Кейин гапира бошлади:

-Уришиш яхши эмас.Одамлар бир бирлари билан бир оила аъзоларидай аҳил иноқ яшамоқлари керак.Негаки, бутун дунёда яшаётган одамлар миллатидан, ирқидан ва динидан қатъий назар бир ота -онанинг -Одам Ато ва Момо Ҳавонинг болаларидир.

Вақтлар келади, инсоният ақли балоғатга етиб, Ер юзидаги барча халқу элатлар қ╝риқлаш, реконструкция қилиш учун ҳар йили миллиардлаб доллар пулларни сарф қилинадиган давлат чегараларини қ╝пориб ташлаб, битта, ягона мамлакатга бирлашадилар.Ер сайёрасида битта давлат, битта парламент, битта паспорт, битта пойтахт ва битта президент б╝лади.

Дунё халқлари планетамизда мавжуд барча ер остки ва устки маъданларни талашмай ╝ртада баҳам к╝радиган б╝лади ва моддий манфаатлар ҳамда геополитик мақсадлар й╝лидаги қонли урушлар ╝з ╝зидан т╝хтайди, й╝қолади.

Терроризм, уруш, вайронагарчиликлар барҳам топади, миллионлаб одамлар бола -чақаси билан қочқинларга айланмайди.Бегунох инсонларнинг, болаларнинг қони т╝килмайди.

Ядровий қуролларга, армияга, разведкаларга, турли харбий амалиётларга, сарф қилинадиган миллиардлар, триллярдлар ободончиликка, халқ фаровонлигини оширишга, инфраструктурани яхшилашга, медицинага, илму фанга сарф қилинади.

Одамлар битта паспорт билан дунё б╝йича визасиз, т╝сиқсиз, ҳохлаган мамлакатида эмин -эркин,бемалол юраверадилар.

Бу нарсалар амалга ошиши учун бутун дунёдаги одамлар ишни қуйидан, ╝з оилаларидан бошлашлари керак.

Оилада болалар тинчликсеварлик руҳида тарбияланиб ╝ссалар, қ╝ни -қ╝шнилар ╝ртасидаги муносабатлар ҳам яхши б╝лади.

Маҳаллалар тинч -тотув б╝лса, бутун шаҳар ёки вилоят тинч б╝лади.

Мамлакатлар, халқлар ╝ртасида аҳиллик, тинчлик тотувлик б╝лса, дунё тинч б╝лади -деди Ғайратжон.

С╝нг, Ашрапиллодан узр с╝раб, хотини ва бола -чақаларини эргаштирганича уйига

кириб кетди.


24 боб

Куз ёмғири


Ҳаш паш дегунча яна куз келиб, шолига ╝роқ тушди.Шоли ╝рими бошланишидан то тугагунча Холб╝рининг онаси ╝роқда шоли ╝раётган келин куёвга чой қайнатиб, овқат -озиқ тайёрлайдиган ошпаз ролини ╝тади. Дарё соҳилига жойлашган шолипоялардаги шолилар оғир бошоқларини к╝таролмай бир -бирига суяниб қолган.Юлғунлару жийдалар ╝сиб ётган қияликлардаги ╝т -╝ланлар, дельта томондаги сувга эгилган ёввойи толлар сарғайиб ётар, кузги осмонда гурас -гурас учаётган қушларнинг телба галалари ҳавода ╝з парвозларини тез -тез ╝згартириб, гоҳ у ёққа, гоҳ бу ёққа б╝рондай гувиллаб ёприлар, узоқ -узоқларда минглаб қора нуқталар булутига айланса, гоҳ у нуқталар катталашиб, қушларга айланиб, шоли ╝раётган дехқонлар тамон яқинлашар эдилар.Шолипоя қиридаги д╝нгликда қуриган юлғун шох- шаббаларини ва тезакларни қалаб гулҳан ёқаётган Холб╝рининг онаси, баъзан кафтини куз қуёшидан қамашган к╝зларига соябон қилганича гуриллаб учаётган ╝ша қуш галаларига маҳзун термулар, умридан яна бир куз кетаётганини ╝йлаб, чуқур х╝рсиниб қ╝ярди. Д╝нгликдаги гулҳан эса қарс -қарс этиб ёнар, кузнинг ғамгин эпкинлари гулҳан тутунини гоҳ у ёнга гоҳ бу ёнга эгар, алвон учқунларни осмону фалакка шопирарди.Гулҳанга ╝рнатилган қоп -қора қумғон чор тарафдан ялаб юлқаётган оловнинг тилидан қитиғи келиб, кулиб, қах -қаха отар, қайнарди.

Она келини билан ╝ғлининг бахтли ҳаётига қараб туриб, унсиз йиғларкан, жилмайганича севинч к╝з ёшларини р╝молининг учига артди ва к╝з ёшларини к╝рсатмаслик учун гулҳан тамон ╝грилди.Холб╝ри онасининг ёнига яқин келиб:-Онажоним, йиғлаяпсизми? -деди, уни юпатмоқчи б╝либ.


-Й╝қ, нега йиғлайман болам?К╝зимга гулҳан тутуни кирди шекилли -деди она, қумғондаги қайноқ сувга қуруқ чой ташларкан.Шундан кейин улар д╝нглик устида ╝тириб, Худо юборган неъматлар билан чой ичган эдилар.Кейин Нортожининг дадаси Ғойиб тракторчи ╝риб, боғлаб, ғарамга босилган шолиларни ╝з тракторида баланд жарликлар устидаги хирмонга бепул элтиб берди.Холб╝ри шоли боғларини боғламлардан ечиб, хирмонга доира шаклида ёйиб чиқаркан, кайфи ошиб қолган қайнотасидан калитни олиб, тракторни ╝зи хайдашга қарор қилди.Ғойиб тракторчи тракторни куёвига ишониб топшириб, уйга ж╝нади.Шундан кейин Холб╝ри билан Нортожи трактор кабинасида ╝тирганларича, худди цирк гумбази узра айланаётган мотоциклчилар каби хирмонда шоли бошоқларини янчиб, айлана бошладилар.Шоли янчиб б╝лингач, улар донни похолдан ажратдилар.Энди т╝плаб, уйиб қ╝йилган шоли донини шопириб, донни ҳас -хашакдан тозалашлари керак эди.Бу орада Холб╝рининг онаси қалин дастурхонга ╝ралган кечки овқатни олиб келди.Баланд жарликлар устидаги, юмшоқ похол устида ╝тириб, ботаётган қуёш нурларида сувлари қизариб, ёйилиб оқаётган дарёга термулганича овқат ейишнинг завқини ҳеч нарса билан тенглаб б╝лмаса керак.Айниқса қуёш ботиб, нариги соҳилда қорайган дарахтзорлар ортидан ой оҳиста к╝тарилаётган палла!Кечки овқатдан кейин Холб╝ри латта боғланган узун ч╝пакни топ - тоза супурилган хирмон марказидаги дон уюми устига санчди.Қ╝лбола флюгер шамолнинг қай тарафдан эсаётганини белгилаб бераркан, Холб╝ри ёғоч куракни қ╝лига олдида, дехқонлар удумига к╝ра, бисмилло деб, дуо ╝қиб, шолиларни ҳавога отиб, ойдинда шоли шопира бошлади.Шоли донлари ҳавога отилган маҳал шамол кераксиз қипиқларни бир томонга учирар, тозаланган дон хирмонга қайтиб тушарди.Нортожи жийданинг тиконли новдаларидан қилинган жоруб супиргида ҳас ҳашакларни, қипиқларни супириб сидирар, Холб╝ри шопираётган дон ерга худди савалаб ёғаётган куз ёмғири каби шивирлаб тушарди.Охири Холб╝ри шоли шопиришдан чарчаб, хордиқ чиқариш учун похол ғарамга хорғин суянган куйи дарё делтаси устида порлаётган шулаафшон ойга термулиб қолди.Нортожи ҳам жоруб супиргини ташлаб, Холб╝рининг ёнига келиб ╝тирди.Холб╝ри Нортожини б╝йнидан қучиб, унинг юз к╝зларидан ╝пиб қ╝яркан, иккалалари с╝зсиз юлдузли осмонга, порлаётган ойга узоқ термулдилар.Энди улар ╝ша кузги ой порлаган шомлар ҳасратини бир умр ёдидан чиқаролмасалар керак.

Бугун энди шариллаб куз ёмғир қуймоқда.Шаҳар кезиб юрган Холб╝ри билан Нортожи ёмғирда ойнадай ювилган й╝лак б╝йлаб кета бошлади.Й╝ловчи машиналар уюри манглай ойнаювгичларини тинимсиз ликиллатганича к╝чани т╝лдириб турнақатор кетиб борар, й╝лаклар эса, соябон тутган й╝ловчилар билан гавжум эди.Бекатларда улов кутиб турган й╝ловчилар ёмғирли й╝лга ╝йчан термулишган. Холб╝ри билан Нортожи худди осмонлар устидан сакраб ╝тгандай к╝лмакларни ҳатлай -ҳатлай иссиқ қахва ичиш мақсадида кафелардан бирига ╝зларини урдилар.Холб╝ри ёмғир ёғаётган палла кафеларда, кенг м╝л ойнага яқин стол теварагида ╝тириб, қахва ичишни яхши к╝ргани учун, бу гал ҳам қахвахона ойнасига яқин жойни танлади.


Улар официант келтирган қахвани иссиқ иссиқ х╝плаб, кафе ойнасидан ёмғирли к╝чага хаёлчан термулиб ╝тиришди.Қахвахона томидан тушаётган ёмғир суви шаршарадай шариллар, ойнага яқин б╝лган к╝лмак устида пуфакчалар жонли мавжудодлар каби тез тез ҳаракатланаркан, ёмғир суви ховуздаги бақалар сингари вақиллар эди г╝ё.Тортинчоқ, ялонғоч кузги дарахтлар қунишиб, ёмғир пардаси ортида совуқ душ олаётгандай, ювинаётгандай.


-Нега одамзод ёмғир ёғаётган маҳал ғамгин жимирлаётган к╝лмакларга соатлаб термулса ҳам т╝ймайди?Нега бундай пайтлар теварак жавониб жимиб, одамлар бир нуқтага термулади?Нега борлиқ ибтидоий қиёфа касб этиб, ёмғирнинг қадимий, ҳеч қачон медага тегмайдиган илоҳий қ╝шиғига қулоқ тутаётгандай, бу мангу шлягерни берилиб тинглаётгандай туюлади? -деди Холб╝ри, қахвадан х╝плаб, худди ╝зига ╝зи гапиргандай.


Нортожи бир нима демоқчи эди, кутилмаганда қ╝шни столда ╝тирган ёшгина чиройли бир аёл ╝рнидан туриб: -Вой, Холб╝ри ака, бу сизмисиз?Ассалому алайкум!-деб юборди.


Бу гаплардан Нортожи ҳайрат ичра бир лахза қотиб қоларкан, бироз ╝зига келгач, Холб╝рига савол назари билан қаради.Холб╝ри ҳам қ╝лидаги қахвали финжонни стол устига қ╝йиб, ╝рнидан турди.


-Ие, Сайёра сизмисиз?!Ва алейкум ассалом!Қалай, яхши юрибсизми?Келинг, бизнинг столга ╝тинг, ёлғиз ╝тирманг! -деди.Сайёра столга яқин келаркан, Холб╝ри у билан қ╝л бериб к╝ришиб, хотинини таништирди.


-Ҳа, айтгандай, танишинг, бу менинг турмуш ╝ртоғим Нортожи -деди.


-Вой, уйландингизми?Қандай яхши!Кенейим билан танишганимдан жуда хурсандман!Бахтли б╝линглар! -деди Сайёра, Нортожи билан ҳам қ╝л бериб к╝ришаркан.Кейин Нортожининг ёнидаги курсига ╝тирди.


-Нортожи, эсингдами, мен сенга Илтижо деган қиз ҳақида гипириб бергандим?Бу Сайёра ╝ша Илтижонинг яқин дугонаси б╝лади -деди.Кейин Сайёрага савол бериб:-Қалай, дугонангиз ҳам яхши юрибдиларми? -деди.


Сайёра нима дейишини билмай, бироз ╝йланиб тураркан, хомушланди.Кейин чуқур х╝рсиниб қ╝йди.


-Ҳа, тинчликми?Нима, Илтижо... -деди Холб╝ри, Сайёранинг олиб қочаётган к╝зларига ҳавотирли қараб.


-Илтижо ҳам юрибди... Сизга нима десам экан... У шол б╝либ, фалажланиб, узоқ вақт касалхонада даволанди.Лекин дардига Худо шифо бермади... Ота онаси ҳам топган тутганини Илтижонинг соғайиши й╝лида сарф қилди.Ҳамкасбларимиз, манаман деган профессорлар ҳатто унинг умуртқасидан укол қилиб ҳам к╝ришди.Аммо, натижа чиқмади.У ҳозир ногиронлар аравачасида ҳаракатланади.Анчадан бери ота онасининг уйида яшаяпти.Қайнонаси ёмон хотин экан.Менга шол келиннинг кераги й╝қ деб уйидан хайдаб юборибди. Айтишича, эри касалхонага ҳам бормай қ╝йган экан. Ичкиликка муккасидан кетиб, к╝ча к╝йда тунаб юраркан. Ҳозиргача ҳам уни й╝қлаб келмабди.Ҳатто битта х╝розқанд к╝тариб, боласини й╝қлаб келмаган отани қандай тушиниш керак?Тошбағир одамлар экан.Мен тез тез бориб, Илтижодан ҳабар олиб тураман.Талабалик даврларимизни, айниқса "Қовункапа" қишлоғига хашарчи б╝либ борган дамларни соғиниб эслаймиз.Илтижо ╝ша чоғларни эслаб, йиғлайди... Ҳаммадан ҳам бечоранинг боласига раҳмим келади.Дадасига ичикканиданми ё онасининг аҳволини тушуниб, изтироб чекадими, ҳар ҳолда озиб, ч╝пи чироқ б╝либ қолган бечора. Ховлиларида бир ╝зи ╝йинчоқ машинасида қум ташиб ╝йнаб юради... -деди Сайёра, к╝з ёшларини к╝рсатмаслик учун дераза тамонга ╝грилиб.


Бу гапларни эшитиб, Нортожи билан Холб╝ри бир бирларига термулиб, ╝йланиб қолдилар.Нортожининг к╝злари к╝з ёшлардан ялтирар эди.


25 боб

Тумандаги одамлар


Холб╝ри одамзод руҳига осудалик, ҳаловат бағишлайдиган қалин кузги туманлар аро кимсасиз яйдоқ далаларда севимли этюднигини елкасига осганича ёлғиз бир ╝зи дайдиб юришни яхши к╝ради.У туманларда ғира шира к╝ринадиган дарахтларнинг ╝йчан силуэтларига соатлаб термулса ҳам т╝ймайди.Туманлар қамраган кузги ╝тлоқда жимгина ╝тлаётган сигир ё отни к╝рса, тамом. У ╝ша манзарадан нигоҳини узолмай, тизза б╝йи ╝сган ╝т -╝лан аро ағрайганича даштдаги юмронқозиқ сингари қаққайиб тураверади.Туманлар жимлиги донишманд одамлар сукунатига ╝хшайди.Бу сокин сукунатни танасига қулоч етмас бақатеракларнинг қир учидаги новдаларида ╝тирганича тумшуқларини охиригача очиб, боғларни бошига к╝тариб, бор кучи билан қағиллагувчи қарғалар товушигина бузади.Туманли боғларда чирт - чирт жони узилиб ерга охиста қ╝наётган хазонларнинг илоҳий шивирику Холб╝рининг жони дили.Айниқса, куз оқшоми туманли далалар қаърида ер шудгорлаётган ёлғиз тракторнинг хорғин товуши Холб╝рига худди хориб,чарчаб, баҳоргача уйқуга кетган далалар хуррак отаётгандай туюлади

-Қайнотамнинг трактори -дея фахр билан ╝йлаб қ╝яди ╝шандай пайтлар Холб╝ри.Унинг қайнотаси гарчанд ичкилик ичсада, ╝зи яхши одам.Эсида, Холб╝ри билан Нортожининг т╝йида у ажойиб табрик с╝зи айтганди.


-Ассалому алайкум, узоқ -яқиндан келган азиз меҳмонлар! -деди у, кепкасини т╝ғрилаб кияркан. С╝нг яна давом этди:

-Мен бугун қизим Нортожининг шундай рассом йигит билан турмуш қураётганидан жуда мамнунман.Куёвим Холб╝ри билан бизни боғлаб турган муҳим бир к╝ринмас ришта бор.Мен ижозатларингиз билан шу риштага т╝хталмоқчиман.У ришта нима деб с╝расангиз агар, мен табиатга, г╝залликка б╝лган меҳр дея жавоб бераман.Мана мен трактор ҳайдайман ва баҳорий далаларда ер бағирлаб учгувчи қалдирғочлар парвозини кузатиб: -ишқилиб шу шиддат билан учаётган қалдирғочлар ердаги кесак -песакка урилиб кетмасинда дея ╝йлаб, ҳавотирланаман.Тонги дала ва ╝тлоқлар устида т╝рғайлар чийиллашини, икки ёни ╝т -╝ланлар билан қопланган с╝қмоқлар устида тентираб сассиз -садосиз учиб юрган капалакларни, узоқ узоқларда сайрайдиган попишакларнинг ҳасратли овозини севаман.Бу нарсаларни к╝риб, эшитиб завқланиш учун рассом б╝лиш шарт эмасдир балки.Биз оддий тракторчилар табиат манзараларини руҳ билан туйсак, рассомлар б╝ёқда акс этдирадилар.Шоирлар эса, у г╝зал туйғуларни с╝з билан ифодалайдилар.Манабу шаҳарлик машҳур ҳофиз укамиз Запарғанига ╝хшаганлар у г╝залликларни ╝з қ╝шиқларида тараннум этадилар..Мен шундай ҳасратлар т╝ла юрагимни ёзиш учун баъзан далада ╝тлаб юрган эшакками, сигиргами, эчкигами гапириб, хуморимдан чиқаман.Чунки одамлар мени тушунмайдилар, мен эса одамларни.Улар мени алкаш деб ╝йлайдилар.Бир куни ишонсаларинг, атайлаб тракторимда шаҳарга бориб, зоопаркка кирдим.Қафаслардаги маймунлар билан саломлашиб, уларни конфет, олмалар билан меҳмон қилувдим, бечаралар хурсанд б╝либ, қафасда у ёқдан бу ёққа сакраб, "У у! И-и! А-а!" дея шовқин солдилар.Маймунлар бир -бирларига жуда меҳр -оқибатли б╝лар экан.Улар бир -бирининг битини қараб, тутилган битлар увол б╝лмаслиги учун уларни худди писта чақаётган одам ╝хшаб, еб ╝тиришаркан. Шундан кейин мен б╝йни беш олти метр келадиган жирафа билан баланд овозда суҳбатлаша бошладим.-Жирафа, ҳой жирафа!Сенинг б╝йнинг узун.Бундай қарачи, далада аграном билан михайник мени излаб юрмаганмикин?! -дедим.Шу маҳал битта мелиса бола келиб: -Ака, озгина ичиб олибсиз.Унақа жамоат тартибини бузиб, зоопаркимиздаги хайвонларни буйтиб қ╝рқитманг -дея мени к╝чага хайдаб чиқарди...


Меҳмонлар т╝йга қизиқчи ҳам келибди дея, роса кулиб қотишди.Кейин Ғойиб тракторчи оғзидаги 32 та тишининг ҳаммасига тилла қоплатган шаҳарлик отарчи Запарғанига қараб: -Запарғани, ш╝хига чал қани!Қизимнинг т╝йида бир ╝йинга тушейк-деди, алкашлар киядииган катак к╝йлагининг енгларини шимариб.Запарғанининг созандалари ш╝х мусиқани чаларкан, Холб╝рининг қайнотаси этигининг қ╝нжиларидан гайка қотирадиган ключларни олиб, уларни "Чаққир чуққур - чаққир чуққур, чах чақа чум -чум! -дея шиқирлатиб, елкаларини учириб, ╝йинга туша бошлади.Унга қ╝шилиб хотини Каполотихон ҳам ер тепиб, чанг - т╝зон к╝тариб, қуюндай чирпираб рақсга туша кетди. Холб╝ри шулар ҳақида ╝йлаб ╝тирганди, кутилмаганда уни Нортожи чақириб қолди.


-Холб╝ри ака!Қандайдир нотаниш одамлар келиб, сизни чақиришяпти!Ишлари бор экан сизда!Тезроқ чиқинг! -деди у туманли ховлида куйманиб юраркан.Холб╝ри пуфайкасини тез кийиб, ташқарига чиқди.С╝нг дорвоза тамонга борди.У ерда бир аёл ва эркак турарди.


-Ассалому алайкум! -деди аёл салом бериб.С╝нг давом этди: -Сиз рассом Холб╝римисиз? -с╝ради у, негадир Холб╝рининг к╝зларига тик қаролмай, ийманиб.


-Ҳа, мен.Келинглар, қани ичкарига марҳамат -деди Холб╝ри, меҳмонларни уйга таклиф қилиб.


-Раҳмат, укажон, бошқа сафар.Агар шошиб турмаган б╝лсангиз... вақтингиз б╝лса, шу ерда бир -икки оғиз гаплашиб олсак дегандим.Биз бир зарур иш билан келувдик.Лекин, узр, сизни эрталабдан безовта қилдик -деди аёл, хижолат чекиб.


-Ҳечқиси й╝қ. Х╝ш хизмат? Нима гапларингиз бор эди менда? -деди Холб╝ри.


-Биласизми?.. Сизга қандай тушунтирсам экан.Биз Илтижонинг ота-онасимиз. Аввало сиз ва онангиз олдида бизнинг юзимиз шувит.Онангиз бизни кечирсинлар.Мен ёмон одамларнинг гапларига ишониб, алданиб қолдим...Ҳалиги нима десам экан...Келинг, яхшиси, бошидан тушунтирай...Менинг исмим Соддагул, эримнинг исмлари Қиличбек.Ҳамма айб менда.Қизимни мен бахтсиз қилдим.Онангиз бизникига совчиликка боргач, сизнинг қандай йигит эканлигингизни суриштириш учун шу қишлоққа келгандим.╬шанда менга Бибисувайдо деган бир аёл тасодифан р╝бар╝ б╝лдию, мақсадимни айтсам, у сиз ҳақингизда жуда ёмон гапларни айтди.Мен соддагина ╝лгур б╝лсам, ╝ша аёлнинг гапларига лаққа тушиб, қайтиб кетаверибман.Кейин сиз ҳақингиздаги гапларни эримга айтгандим, у ҳам т╝нини терс кийиб олди.Илтижо бизга сиз ҳақингизда фақат яхши гапларни айтганди.╬ша воқеадан кейин биз Илтижони бир бизнесмен болага турмушга узатдик.Кейинчалик ╝ша Бибисувайдо деган аёл бизнинг уйга Ғиштхон деган дугонаси билан бориб, тадбиркорлик ишларини юритиб олишлар учун мендан молиявий к╝мак с╝ради.Бир пайтлар менга яхшилик қилувди, кел, шу яхшиликни қайтарай деб мен уйдаги бор пулларни қириштириб, ҳеч қандай тилхатсиз ╝ша аёлга бериб юборибман.Яна Илтижонинг т╝йига айтолмаганимдан хижолат чекиб, ундан узр ҳам с╝раганимчи.Э, Худо!Энди билсам, қизимнинг бахтсиз б╝лишига айнан ╝ша аёл айбдор экан.╬ша касофатининг ёлғон гапларига лаққа тушиб, биз сиздан юз ╝гирибмиз.Қизимни бахтли қиламиз деб бир нобакор, ёвуз қайнонанинг зулм зиндонига ташлабмиз. Бечора Илтижо, балки кейинчалик ҳаётим яхши б╝либ кетар деган умидда сабр қилиб, қайнонасининг зулмларига, эрининг хақорату д╝ппослашларига сабр қилиб юраверган.Бизни аяган -да.Ғам аламни ичига солавергач, дарди чипқонга айланиб, сиқилишлар охири уни шол касалига гирифтор қилди.Биз уни эридан ажратиб олмоқчи ҳам эдик, лекин ╝ртада битта бола бор.Шу норасида неварамиз тирик етим б╝лмасин, ёш оилани сақлаб қолайлик, қайнонасига ҳам эрига ҳам бир кун Худо инсоф бериб қолар деб қуда тамоннинг қилмишларига к╝з юмдик.Мана оқибат... Шол б╝либ, ётиб қолган Илтижони улар уйидан ҳайдаб солишди.Бечора қизимни даволатиш учун учрамаган д╝хтиримиз ҳам қолмади хисоб.Ахир бизнинг шу Илтижодан бошқа фарзандимиз й╝қ.Унга бирон нарса б╝лса, бизга дунёда яшашнинг ҳам қизиғи қолмайди.Шунинг учун Илтижони д╝хтиру табибларга к╝рсатиб, топган тутганимизни сарф қилдик.

Машинларимизни, ҳатто уйдаги жихозларни ҳам шу й╝лда қурбон қилганмиз ва биз бундан сира афсусланмаймиз.Бизга қизимиз тузалса б╝лди.Бу й╝лда дадаси иккимиз номусдан бошқа барча нарсани, ╝з буйрагимизни, жигаримизу юрагимизни сотишга ғам тайёрмиз.Ишонсангиз, ҳозир сизнинг ёнингизга таксида келдик.Бу ёқда х╝жайиним оғир инсультни бошидан кечирганлар.Бунинг устига соғлиги туфайли ишдан кетди.Битта менинг топганим р╝зғорга урвоқ ҳам б╝лмайди.Лекин, Худога шукур, Илтижонинг ва дадасининг ногиронлик пенцияси, неварамиз Машрапиллонинг ҳукумат тамонидан бериладиган нафақа пули бор.Кунимиз ╝тиб турибди.Фақат ногиронлар аравачасида ╝тирган қизимга ва рангпар неварамга қараб туриб, қон йиғлайман, кечалари уйқум қочиб, ухлолмайман.Касалланиб, дори -дармон билан юрадиган б╝либ қолдим, айланиб кетай, ука!Яқинда денг, ҳалиги Бибисувайдога берган пулларим ёдимга тушиб, шу пулни қайтарсалар, бир кунимизга яраб қолар дея яна қишлоқларинга келдим.Келиб, суриштирсам, қишлоқда ҳеч қанақа кичик корхона очилмагани, Бибисувайдонинг эса Дубайга кетгани маълум б╝лди.У яшшамагур айтишларича раис Исканақул Каркидоновнинг собиқ хотини б╝либ, к╝п иш к╝рсатган экан.Унинг бизнес ҳамкори Ғиштхоннинг эса уйи ёниб, ╝зи ҳам ╝ша ёнғинда ҳалок б╝лганмиш.Э, фоний дунё!Лекин ҳамқишлоқларингиз сиз ҳақингизда фақат яхши гапларни айтишди.Мен нодон ╝ша одамларга учрашиш ╝рнига, қаёқдаги бир енгилтак, сатанг аёлнинг гапларига ишонибмана.Қизимни бахтсиз қилгани оздай, пулимни ҳам олиб, менга қоғоздан қалпоқ кийдириб кетибди.Энди қилмиш қидирмиш дейдику машойихлар.Бировники бировда қолиб кетмайди.Тепада Парвардигори Олам қараб, к╝риб, билиб, ҳаммасини кузатиб турибди.Бибисувайдо ҳам ахир бир кун жазосини олар, бу дунёда б╝лмаса, у дунёда, ╝чоқдай ерда тортади.Ҳеее, каллам қурсина!Майли, б╝лар иш б╝лди, пул -мол топилар.Бизга шу қизимиз соғайиб кетса бас.Бунинг учун уй -жойимизни сотишга, к╝чада қолишга ҳам тайёрмиз.Сизнинг эса бу ишларда заррача айбингиз й╝қ.Аксинча, сизнинг ёнингизга оғир айбдорлик ҳисси билан келиш биз учун осон кечмади.Аммо биз шунга мажбурмиз, сизнинг ёрдамингизга мухтожмиз, укажон.Биласизми, биз яқинда бир машҳур руҳшунос олимга учрагандик, у қизим Илтижонинг ҳаётини таҳлил қилиб, ундаги сиқилиш -стресслар фақат қайнонаси ва эри билангина боғлиқ эмаслигини, ╝тмишда чин юракдан севган ╝ша рассом йигити билан тақдирини боғласа, бирга яшаса, балки шунда унинг соғлиги яна аста секин тикланиши, изига тушиши мумкин деди.Тушунамиз, бунинг асло иложи й╝қ.Чунки сиз уйлангансиз.Бизнинг эса хотинингиз бахтини яримта қилиш мақсадимиз ҳам й╝қ.Сиздан ва хотинингиздан бизнинг биттагина илтимосимиз бор ҳалос.Агар келин рухсат берсалар, Худо учун ва одамгарчилик юзасидан қизимга к╝риниш бериб, уни й╝қлаб, ҳол -аҳвол с╝раб турсангиз.Шоятки ╝ша руҳшунос олим айтгандай, қизим Илтижо ҳаётга қайтса, шифо топса, унинг соғлигида ижобий ╝згаришлар содир б╝лса.Бу яхшилигингизни то ╝лгунимизча унутмасдик - деди Соддагул йиғлаб.


Шу пайт туманли ховли ╝ртасида суҳбатни жимгина эшитиб турган Нортожининг қ╝лидан супиргиси тап этиб тушди.У йиғаётган эди.Холб╝ри Нортожини ёнига чақираркан, унинг б╝йнидан қучиб, эркалаб, намоишкорона бағрига босганича, гапира бошлади.


-Эҳ, холажон!Бу гапларингизни тинглаш мен учун нақадар оғирлигини билсангиз эди!Мен икки ╝тнинг орасида қолдим.Ҳа, мен қизингиз Илтижони жуда қаттиқ, телбаларча севганман.Ҳозир ҳам ва бундан кейин то ╝лгунимча севаман.Мен бу ҳақда хотиним Нортожига ҳали уйланмасданоқ яширмасдан очиқ айтганман.У мени тушунади.Шу тушунгани учун ҳам мен уни севаман.Илтижо "Мен ота онамнинг райига қарши боролмайман.Уларнинг бахтини ╝з бахтим й╝лида қурбон қилолмайман" деган гапларидан с╝нг, қанчалар қийин б╝лмасин, мени ╝зимни ╝з севгим учун курашдан т╝хтатдим.Чунки мен Илтижонинг бахтли б╝лишини истардим.Яна ҳам тушунарлироқ қилиб айтсам, мен ╝з бахтимни Илтижонинг бахти й╝лида қурбон қилдим.Лекин бугун, менга ишониб, мен билан ╝з тақдирини боғлаган умр й╝лдошим Нортожининг ҳам бахтини қурбон қилишга менинг ҳаққим й╝қ.Агар Нортожи рози б╝лсагина бу борада бирор қарорга келишим мумкин -деди Холб╝ри.


-Албатта, албатта!Мен ҳам айнан шундай вариант тарафдориман.Агар келин й╝қ демасалар... -шундай дедию Соддагул х╝рлиги келиб, йиғлаб юборди.С╝нг кутилмаганда к╝злари т╝ла жиққа ёш билан Нортожининг пойига тиз ч╝кди.Унинг к╝зларига илтижоли қараб, ёлбора бошлади:

-Келин, Худо ҳайрингизни берсин!Биз асло сизнинг бахтингизни яримта қилмоқчи эмасмиз, ишонинг!Фақат қизим Илтижонинг соғайиб, оёққа туриб кетиши учун эрингиз билан қизимга маънавий ёрдам, руҳий к╝мак беринглар, илтимос!Ҳеч б╝лмаса кичкина боласи ҳаққи! -деди ва худди малика қаршисидаги қулдай қаддини эгиб, мук тушганича аччиқ аччиқ ╝ксиниб йиғлай бошлади.Шу пайтгача суҳбатга аралашмай жим турган Қиличбек Қоплонович хотини Соддагулни юпатиб, унинг елкаларини силай бошлади.У б╝ғзига тиқилган х╝рлик сабаб гапиролмас, з╝риқишдан б╝зариб, б╝йин манглай томирлари б╝ртиб, унсиз йиғлар эди.

Шу пайт Нортожи шошиб, Соддагулни ╝рнидан турғазаркан, уни худди ╝з онасидай қучоқлаб бағрига босди:


-Туринг, холажон, тиз ч╝кманг!Йиғламанг, к╝нглингиз т╝қ б╝лсин.Биз Холб╝ри акам иккимиз албатта қизингизни й╝қлаб, унга бу оғир руҳий ҳолатдан чиқишида қ╝лимиздан келганича ёрдамлашамиз.Иложи б╝лса, Илтижони ва унинг ╝ғилчасини ва сизларни ҳам шу ёққа, уйимизга олиб келамиз, ҳаммамиз бирга яшаймиз!Мени кесатяпти, киноя қиляпти деб ╝йламанг.Ростдан ҳам шундай қиламиз.Ахир, шундай қилмасак, бизнинг одамгарчилигимиз қаёқда қолади?╬зингиз фараз қилинг, Илтижонинг ╝рнида мен б╝лишим ҳам мумкун эдику.Одамзод бировнинг дардини ҳис қилиши учун аввало унинг ╝рнига ╝зини қ╝йиб к╝риши керак.Ҳозир сизларга, айниқса Илтижога жуда қийин.Йиғламанг, холажон, йиғламанг. Худо ҳохласа Илтижо дарддан ҳалос б╝либ, соғайиб кетадилар.Қани, йиғлашни ҳозироқ бас қилингчи, кулинг, табассум қилинг! -деди у, Соддагулнинг к╝з ёшларини меҳрибонларча артиб.


-Й╝қ, қизим, аксинча биз сизларни уйимизга олиб кетамиз!Шаҳарда, бизнинг уйимизда ҳаммамиз бирга яшаймиз!-деди Соддагул к╝зларида к╝зёшлар билан жилмаяркан.У айни пайтда умидбахш с╝злар қайғу к╝з ёшларини севинч ёшларига айлантириб юбора оладиган м╝жизавий кучга эга эканини ҳис қилиб турарди.


Улар шу тариқа суҳбатлашиб туришаркан, туманда яқинлашган Холб╝рининг онасини сезишмади ҳам.Ҳалитдан бери суҳбатга қулоқ тутиб турган она гапира бошлади:


-Й╝қ, яхшиси график чиқариб қ╝ямиз.Бир ҳафта шаҳарда, бир хафта қишлоқда яшаймиз! -деди у жилмайиб.Бу гапдан беихтиёр ҳаммалари кулиб юбордилар.Соддагул қучоқ очганича Холб╝рининг онаси билан к╝ришмоққа шошилди.У ╝зини онахоннинг қучоғига отаркан, уни махкам бағрига босиб, йиғлай бошлади.


-Опажон, мен нодонни кечиринг!Хато қилдим!Катта хатога й╝л қ╝йдим!Сиздай онанинг дилини ранжитиб, дастурхонингизни қайтарганим учун ҳам Худо мени қаттиқ жазолади!Қизим бахтсиз б╝лди, опажон!Қизимнинг ҳаққига дуо қилинг!Шояд дарддан ҳалос б╝либ, соғайса, аслига қайтса! -дерди у, йиғлаб.


-Йиғламанг, айланай, йиғламанг.Мен сиздан сираям хафа эмасман.Бу ҳам б╝лса пешонага ёзилган тақдир насиб, қисмат.К╝п қайғурманг, синглим, Худо ҳохласа, ҳаммаси яхши б╝лади.Мана мен айтди дерсиз.Илтижохон дардлардан қутилиб, к╝рмагандай б╝либ кетадилар ҳали -деди Холб╝рининг онаси, Соддагулга далда бериб.


-Илоё айтганингиз келсин, опажон -деди Соддагул, к╝з ёшларини артиб.У онахонни ва Нортожини қучиб, юзларидан ╝пиб, ҳайрлашаркан, қайта қайта раҳмат айтиб, Холб╝рига уй адреслари ёзилган қоғозни тутқазди.С╝нг уйга кириб, бирор пиёладан чой ичиб кетсангизлар б╝ларди дейишларига ҳам қарамай, эри билан бирга ҳалитдан бери уларни кутиб турган таксига ╝тирдилар.


Такси туманлар қаърига сингиб, к╝здан ғойиб б╝лгач, Холб╝ри, онаси ва Нортожи Соддагулнинг гапларини узоқ муҳокама қилдилар.Илтижога раҳмлари келди.Айниқса унинг ╝ғлига.


-Майли.Мен туманларда бир дайдиб келай -деди Холб╝ри ва этюднигини елкасига илиб, к╝чага чиқди.Туманлар қоплаган қишлоқ к╝чалари деярли б╝м -б╝ш эди.


26 боб

Севгитерапия


Гарчанд Холб╝ри учун Илтижо билан учрашиш истаги кучли б╝лсада, унга бу учрашув, худди Нортожининг олдида бир хиёнатдай, Худонинг олдида эса кечириб б╝лмас гунохдай туюларди.Илтижонинг ёнига кириш ва унга Нортожи бозордан ╝зи танлаб олиб берган гулдастани тутқазишга унинг виждони й╝л қ╝ймаётган эди.Илгарилари Холб╝ри бир кун келиб шундай оғир руҳий изтиробларга, к╝з к╝риб, қулоқ эшитмаган азоблару қийноқларга дуч келаман деб сираям ╝йламаган эди.У ҳозир, айни пайтда худди ╝з муҳаббатининг мозорига гулчамбар қ╝яётган одамга ╝хшарди.У Илтижоларнинг дорвозаси ёнига яқин келаркан, бамисоли қайтиб чиқиб б╝лмайдиган қадимий шахтага, ғорга кириб кетаётиб, ортига с╝нги бор ╝грилган одамдай:


-Нортожи, мен шу тобда сенга очиқдан очиқ хиёнат қилаётганга ╝хшаб қоляпман -деди, бир қ╝лида гулдастани тутиб, иккинчиси билан б╝йинбоғини т╝ғриларкан.


-Ие, қанақа одамсиз ахир?Мен ╝зим рухсат беряпманку.Шундай қилмасак б╝лмайди.Кулиб, худди соғлом одамни й╝қлаб келгандай, кириб боринг -деди Нортожи.


Холб╝ри Учинчи Жаҳон Уруши олдидан қитъалараро учадиган ядровий ракета кнопкасини босаётган навбатчи офицердай дорвоза қ╝нғироғини босди.


-Ичкаридан, Соддагулнинг: -Вой, дадаси, меҳмонлар келишди шекилли! -деган таниш овози эшитилди.


Кейин у дорвозани очиб: -Келинглар, келинглар, айланиб кетай меҳмонлар!Қани марҳамат, марҳамат, ичкарига киринглар -деди Холб╝ри ва Нортожилар билан к╝ришиб.Қиличбек Қоплонович ҳам уларга пешвоз чиқди ва Холб╝ри билан худди эски қадрдонлардай қучоқ очиб к╝ришди.Улар ҳол -аҳвол с╝рашгач, Соддагул Холб╝ри билан Нортожини Илтижо ётган хонага бошлаб кираётганди,Нортожи ╝зини четга олиб,деворга суянди.


Холб╝ри ялт этиб Нортожига савол назари билан қаради.Нортожи ҳолатни изохлади:


-Й╝қ, Холб╝ри ака, бирданига иккаламиз кирсак, яхши б╝лмас.Мени сизнинг ёнингизда к╝риш унга оғир.Яхшиси, сиз олдин киринг -да, ҳол -аҳвол с╝ранг, Илтижо сал ╝зига келгач, мен ҳам кираман -деди Нортожи, Холб╝рининг қулоғига шивирлаб.


Холб╝ри Соддагулга юзланди: -Хола, Нортожи бироздан кейин кираркан.Бу, Илтижони огоҳлантириб қ╝йганмисизлар ишқилиб? Тағин, қ╝ққисдан кириб борсам... -деди у,ҳаяжондан қилт этиб ютиниб, юраги қинидан чиққудай типирчилаб.


-Ҳа, ҳа, огоҳлантирилган.У сизни кутиб ётибди...Сизларни ҳам овора қилдик...Мен ахмоқ ╝з қизимнинг бахтини ╝зим боғлабман...Ҳа, бечорагина болама... Шунақа кунларга ҳам қоламизми... Э, Худойим... ╬зинг қизимнинг дардига шифо ато эт!..Киринг, кираверинг, болам.Сизни к╝риб, шоятки Илтижогинамнинг дарди енгилласа... Умрингиздан барака топинг, илойим... -деди йиғлаб Соддагул.Қиличбек Қоплонович ҳам дераза тамонга ╝грилганича унсиз йиғлар эди.


Холб╝ри таваккал қилиб хона эшигини очганича, ичкарига кирди.Ичкаридаги кроватда ранги олиниб, озиб кетган Илтижо ётар, унинг тим -қора, ипакдай майин, узун ва қалин сочлари оппоқ пар ёстиқни қоплаб ётар, кроват ёнидаги тумбочка устида Холб╝ри бир пайтлар ишлаган, Илтижонинг портрети ╝рнатилганди.Илтижо Холб╝рига жилмайганича қараб, худди соқов каби унсиз йиғлар, узун -узун қайрилма киприклари пирпирар, к╝зларининг қиридан оқаётган к╝з ёш юзларидан думалаб, ёстиққа томарди.


Холб╝рининг ҳаяжондан тамоғи қақраб, юраги худди б╝ғзига тиқилиб қолгандай б╝лди.У баз╝р ╝зини қ╝лга олиб, жилмайганича: -Салом, яхшимисиз, синглим? Яхшисиз.Билиб турибман, сиз ёмон одамга ╝хшамайсиз.Айтгандай, шу атрофда менинг Илтижо деган бир синглимга к╝зингиз тушмадими мабодо?-деди.


Илтижо к╝зи т╝ла жиққа ёш билан аччиқ ютиниб, жилмайганича: -Масхарабоз -деди, баз╝р.Холб╝ри жилмайганича, қ╝лидаги гулдастани тумбочка устига қ╝яркан, шартта тиз ч╝киб, Илтижонинг ёнига тиззалари билан юриб борди.С╝нг унинг ҳолсиз, нозик қ╝лини ╝пиб, юзига босганича: -Мен сизга гул олиб келдим -деди.С╝нг давом этди: -Й╝лда келаётсам денг, бир т╝п одамлар оркестр садолари остида "Дуп -поп - поп! Дуп -поп -поп!" деб вальс мусиқасини чалиб, қандайдир ҳайкал пойига гуллар қ╝йишаётган экан.Улар бошларидан д╝ппиларини олиб, қачонлардир сталин қатағонига учраб, қамоқда ╝лган шоирнинг рамзий қабри узра марҳум ҳотирасини ёд этиб, бир минут сукут сақладилар.С╝нг д╝ппиларини қайта кийиб, мотамсаро қадамлар билан қайтиб кетишди.Мен секин у ёқ бу ёққа алангладимда, ҳайкал пойига қ╝йилган гулдасталардан бирини олиб, шу ёққа келавердим -деди у.


Илтижо ҳамон севинч ёшлари аро жилмаяр, бир с╝з деёлмасди.Анчадан кейин у бироз ╝зига келаркан, гапира бошлади.


-Раҳмат, Холб╝ри ака, мен сизни жуда соғинган эдим...Й╝қлаб келганингиз учун раҳмат... Мен сизни келмаса керак деб ╝йловдим.Сиз ҳалиям ╝ша -╝ша, қувноқ, ҳазилкаш, қалби беғубор, яхши одамлигингизча қолибсиз.Бундай одамларни ғам -қайғу енголмайди.Мен сизни к╝рмай ╝либ керамиканман деб қ╝рқаётган эдим.Мана, Худога шукр, яна к╝ришдик.Бундай ╝йлаб қаралса, сиздай ажойиб инсоннинг дилини ранжитганим, ташлаб кетганим учун мен ╝з жазомни олдим шекилли.Кейинги пайтларда сизни бир бора к╝риб, сиздан кечирим с╝раб, сизнинг азиз қ╝лларингизни тутиб, жон таслим қилишни Худодан кечаю кундуз с╝рар эдим.Нийятимга етдим... Эшитдим, ойим айтдилар.Нортожи деган г╝зал қизга уйланибсиз.Бахтли б╝линглар.Сизни нега уйландингиз дейишга эса, менинг заррача ҳаққим й╝қ.Чунки, ҳамма айб ╝зимда...Мени кечиринг, Холб╝ри ака -деди Илтижо, оғир -оғир энтикиб нафас олиб.

-Ҳая, Нортожи деганингизга бир нарса ёдимга тушди.Кеча денг, туш к╝рибман.Тушимда Нортожи менга: -Сиз ҳам бошқаларнинг эрларига ╝хшаб, Россияга бориб ишлаб, беш - т╝рт с╝м топиб, Вестрен Юнион орқали менга пул ж╝натмайсизми?Манабу бостирмага ╝хшаган уйларимизни ╝нглаб, мошина -пошийна олмаймизми?Далама дала расм чизиб юраверасизми? Б╝лмаса сиз уйда ╝тиринг, мен Россияга бориб, ишлаб, пул топиб келай! -деди.

Шундан кейин мен, нарсаларимни қопга солиб, самолётга миниб, Россияга учдим.Танишларим мени Ёқутистонга юборишди.У ердан вертолетда Тундрадаги бир шаҳарчага бордик.Вертолётдан тушсам, шунақа изғирин шамол эсяптики, қулоқни учириб кетаман дейди.Увиллаган буюқ товуши бир бирлари билан уришаётган минглаб мушуклар вағиллашини эслатарди.Совуқ минус 50 даража!Қарасам, бош чаноғим ичидаги мийям секин музлаяпти.Яхшиям денг, р╝парадаги томи икки метр қор остида қолган қовоқхонага к╝зим тушиб қолди.Калламга келган фикрдан билдимки, ҳали бош чаноғимдаги мийям батамом музлаб қолмабди.Одам б╝йи чуқурликдаги қор хандак ичидан югириб бориб, ╝зимни қовоқхонага урдим.Кира солиб, қовоқхоначидан яримта ароқни сотиб олдимда, қопқоғини очиб, бир к╝таришда шишани қоқладим.

Кейин ╝ша ерлик бир буғубоқар ч╝пон билан танишиб қолдим.Исми Нгдуат экан.Юзлари қутб совуғидан тиришиб кетган, кулса, к╝зларининг ╝рнида иккита чизиқча қолар экан ҳалос. Ҳалиги Дерсу Узала деган кинони к╝рганмисиз? Худди ╝ша Дерсу Узалани тасаввур қилаверинг.


-Сен Шимолий муз океанига кит овлагани кетяпсанми? -деди у, ингичка узун дастали трубкасини чекканича, менга синовчан назар ташлаб.


Мен й╝қ дедим.


-Ҳа, тушунарли.Демак сен ё оқ айиқ ё тюлень овига отлангансан.У ёқларда моржлар ҳам бор.Пингвинларни айтмайсанми.Қушлар бозорини к╝рсанг!Айниқса океанда сузиб юрадиган айсбергларнинг ёрилиб, сувга қулашини кузатиш завқли.Узоқ узоқлардан атом музёрар кемаларининг ҳасратли б╝киргани қулоғинга чалинади.Эҳҳ! -деди у, чуқур х╝рсиниб. У стакандаги ароқни тишлари орасидан, сиздириб, шошилмай ичаркан, газакигга узун, ингичка мундштукли трубкасини, чекиб, бурун катакларидан паға паға тутун чиқарди.


Бу орада менинг кайфим ошиб, ароқ хароратидан аъзойи баданим қизиб, исиб кетдим.Қолаверса, кашанда ҳамсухбатимнинг трубкасидан чиқаётган бадб╝й тутундан қовоқхонани туман қамрагандай б╝либ кетгач, тоза ҳаводан нафас олиш учун ташқарига чиқдим.Чиқсам, кимдир шимол буғуларига қ╝шилган ченасини симёғочга боғлаб қ╝йибди.


Кайфиятим аъло!Бир маҳал шайтон й╝лдан уриб, мийямга ╝ша шимол буғулари қ╝шилган чанада катайса қилиш ғояси келди.Шундан кейин буғуларнинг симёғочга боғланган арқонларини ечдимда, бир сакраб ченага ╝тирдим.Ченада ётган узун қамчини олиб, уни бошим узра худди вертолёт паррагидай ғувиллатиб айлантирарканман, бир шохи й╝қ буғунинг сағрига қарсиллатиб туширдим.Қ╝рқиб кетган шимол буғулари ╝қдай учиб, мен ╝тирган ченани бошлари оққан тамонга судраб кетишди.Мен қор қоплаган бепоён ва жим жит Тундранинг кимсасиз кенгликлари б╝йлаб кетиб борарканман, завқу шавқ ичра: -Ҳайт!Ҳайт! Хирррр -рриххув!дея ҳайқирганимча, чопиб бораётган буғуларни узун қамчи билан аёвсиз савалардим.

Буғулар осмонида шимол ёғдуси товланаётган, қутб жимлиги ҳукмрон бепоён қорли тундрани туёқлари билан ларзага келтириб, янада шиддатлироқ чопа бошладилар.Бир маҳал б╝риларнинг улигани қулоқларимга чалингандай б╝лдию томирларимда қоним музлаб қолгандай туюлди г╝ё.Қайрилиб қарасам, қордай оппоқ юнгли қутб б╝риларининг галаси чена ортидан изма из қувиб келаётган экан.Қ╝рқувдан жон -поним чиқиб, тик турганимча буғуларни бор кучим билан савалайвердим.Б╝рилар оч б╝лишларига қарамай, чарчаш нелигини билмай, чена ортидан тинимсиз қувиб келишар, мен уларнинг асабий ириллаганини, нафрат билан иржайтирган с╝йлоқ тишларининг такиллаётганини аниқ эшитар эдим.-Э, Худо! Негаям шу ченани олиб қочдима!Наҳотки энди қорли тундрада қутб б╝риларига ем б╝либ кетсам! Алвидо, Нортожи! -дея ╝йлайман нуқул, ╝зимни ╝зим койиб.

Бир маҳал чена музга қоқилиб, осмону фалакка худди денгизда сакраган китдай к╝тарилиб, анча жойгача учиб бораркан, қор -т╝зон к╝тариб, гурсиллаб қулади.К╝зларимни очсам, буғу териси ёпилган конуссимин ╝товда ётибман.Ё пирай! -дейман ╝з к╝зларимга ишонмай.Бир маҳал бундай қарасам, шаҳарчадаги қовоқхонада танишган улфатим Нгдуат ингичка ва узун мундштукли трубкасини тутатиб, бош тамонимда ╝тирибди.Мен олиб қочган чена ╝ша Нгдуатга қарашли экан.

-Тамом, энди Нгдуат мени буғу қ╝шилган ченага чилвирлар билан чирмаб боғлаб, посёлкадаги мелисахонага элтиб берса керак десам, й╝қ у мени қаматмади.

-Яхшиям ортингдан итлар қ╝шилган ченада й╝лга чиққаним.Б╝лмаса қор остида музлаб қолар экансан, оғайни.Буғуларимни қутб б╝рилари еб кетишибди.Энди етказилган моддий зарарни қоплаш учун бир неча йил шу жойда ишлашинга т╝ғри келади.Зарар қоплангач, т╝рт тамонинг қибла.╬збекистонинга кетаверасан -деди у, лоқайд трубка тутатиб.

Шундан кейин музлатилган балиқларни болта билан чопиб, Нгдуатнинг итларини боқиб юрдим.Чор тараф қор қоплаган бепоён тундра.У ёғи шимолий муз океани.Мағриб қаёқда, машриқ қаёқда билмайман.Қочиб кетсам, Нгдуат барибир мени тутиб келади.Конуссимон ╝товда телевизорни қ╝йинг, ҳатто компьютер ҳам й╝қ.Теваракда фақат гирдобдай айланиб чопгувчи пода буғуларининг шохлари бир бирларига урилиб тақирлагувчи қор саҳроси.Зерикиб, ақлдан озиб қолмаслик учун теридан т╝қилган арқонни отиб, шимол буғуларни тутаман.Шохларини арра билан арралайман.Шу тариқа неча йил ишладим билмайман, бир маҳал уйғонсам, тушим экан -деди Холб╝ри.

Бу гаплардан Илтижонинг кайфияти очилиб,ҳолсизгина кула бошлади.


27 боб

Хобби


"Қовункапа" ширкат х╝жалигининг трактор парки шундоққина ч╝чқахонанинг ёнида жойлашган.Очиқ осмон остида қатор терилган турли хил тракторлар туманларда хира к╝зга ташланади. К╝лмаклар юзаси юпқа муз билан қопланган.Одам юрса, оёқлари остида муз синиб, қарсиллайди.Ҳаво шундай совуқ б╝лишига қарамасдан, тракторчилар ╝з тракторларини таъмирлаб, баҳорги мавсумга тайёрлашлари керак.Айниқса ширкат х╝жалиги раиси Исканақул Каркидонов тракторини ╝з вақтида таъмирдан чиқармаган механизаторларга қатъий чора к╝риш т╝ғрисида қарор чиқаргандан кейин тракторчилар оёғи куйган товуқдай типирчилаб қолишди.Бош механик Туранбой Й╝лдашязарип эса,трактор паркида ҳар тонг йиғилиш ╝тказиб, меҳнат интизоми мустахкамлаш т╝ғрисида маъруза ╝қийди.Тракторчилар давоматини аниқлаш учун у ҳатто й╝қлама дафтарини ҳам ташкил қилдирди.Ғойиб тракторчи ╝з бульдозерини таъмирлаб, мавсумга ҳозирлаётган жойда битта трактор щинаси қасраб ёнмоқда.Эгнига фуфайка, бошига қулоқчин телпак, оёқларига этик кийган Ғойиб тракторчи қ╝ли совқотиб, қақшаб, ключ ушлолмай қолди шекилли, трактор остидан чиқиб, ёнаётган щина гулханида исинганича, оловни кучайтириш учун гулханга салярка қуйди.Пилиги к╝тарилган тошфонардай олов гур этиб кучаяркан, тракторчининг сояси ва аланга акси музлаган к╝лмакда жилва қила бошлади.Ғойиб Т-28 тракторининг ёрилиб кетган катта ғилдирак щинасига т╝ртбурчак ямоқ солиб, таъмирлаётган табиатан камгап Карвон тракторчини чақирди.


-Эй, Карвон, илғор тракторчи эканман деб, бират╝ла совуқда муз асридаги мамонтдай музлаб қолмагин тағин!Кел буёққа, исиниб, нетиб ол! -деди.

Анчадан кейин Карвон тракторчи мумланган ип билан бигизни ташлаб, исингани гулҳан ёнига келди.Табиатан камгап ва жиддий феъл атворли, б╝йи пастак, семиз, қориндор, б╝йни калталиги сабаб букчайиброқ юрадиган к╝кк╝з бу тракторчини ҳамкасблари призрак, яъни арвох дейишади.Фуфайка ва қ╝пол пахталик шимда у бадтар юмалоқланиб, худди хоккей командасининг дорвозабонига ╝хшаш бес╝нақай к╝ринарди.У ғишт устига ╝тираркан, гулҳанга ╝йчан тикилиб, исина бошлади.Ғойиб тракторчи эса гапга тушиб кетди.


-Совуқ ҳам тириштиряптию а, Карвон?Бундай совуқда одамзод аввало ╝зининг қадрига ╝зи етиши керак.Мана мен наҳорда яримта ароқни уриб олганман.Т╝ғри, бу касофат ичкиликнинг фойдасидан зарари к╝п.Аммо у ичарманнни ичидан қиздиради, уни совуқда т╝нғиб қолишдан сақлайди.Ичиб олсанг, олам к╝зинга бошқача к╝ринади.Яхшини эслаб, йиғлагинг, ёмон ёдинга тушса, ғажиб ташлагинг келади.Кеча дегин, кутилмаганда қизим Нортожи телефон қилиб қолди.Қ╝л телефонимни шошиб, этигимнинг қ╝нжидан олиб: -Ҳа, қизим? -десам, у: - дада, ойимни олиб шу оқшом бизникига келинглар, шаҳардан меҳмонлар келди -деди.

-Х╝п, қизим -дедим.Кейин б╝йнимни яхшилаб кир совун билан ювиб, оқ к╝йлакка б╝йинбоғ тақиб, кастим -шим, пальтоларни кийиб, хотиним Каполотхон билан тракторимда қудамларникига бордик.Борсак, Соддагул деган аёл, эри Қиличбек Қоплонувуч деган одам, уларнинг Илтижо исмли ногирон қизи ва Машрапилло деган невараси меҳмонга келишибди.Кейин билсам, ногиронлар аравачасида ҳаракатланадиган Илтижо исмли ╝ша жувон бизга куёв т╝ра б╝лмиш Холб╝рининг биринчи муҳаббати экан.Куёв қайнотага тортади деб т╝ғри айтишганда ота буваларимиз.Унинг ёшида менинг ҳам девор ошадиган ярамас одатим бор эди.Келин аянг Каполатхонга уйлангач, унақанги одатларни йиғиштирганман.Қудам бечора мендан эмас, кела солиб, т╝палон к╝тармасалар б╝лди дея, к╝проқ хотиним Каполатхондан қ╝рқиб ╝тирган эканлар.Лекин хотиним воқеа тафсилотларидан қизимиз орқали аллақачон хабар топганини айтиб, меҳмонларни тинчлантирди.Аксинча: -Э, қудажон, нега қ╝рқасиз?Мени Соддагул опамнинг қудаларига ╝хшатманг.Шунақаям золим қайнона б╝ладими?Қаранг, қандай неваралари бор экана!Болада нима айб?Ҳе, бола бечорая... Қизимнинг айтишича Соддагул опамнинг куёвлари ҳам онасининг гапига кириб, Илтижохонни д╝ппослар экан.Касалхонга тушиб қолганларида бир марта ҳам келиб хабар олмапти.Илтижохон, қизим, сиз сира қайғурманг.Золимларни Худонинг ╝зи жазолайди.Ҳали Худо ҳохласа ҳаммаси изига тушиб кетади-деди.Мен болакайнинг к╝нглини к╝тариш учун: -Машрапилло, бу, хотининг к╝ринмайди?Нега хотинингни олиб келмадинг?Эҳа, ишга кетганмилар?-дедим.У бувисининг юпкаси ортига беркинаркан, менга ҳайрат т╝ла к╝злари билан қаради.Ҳаммамиз кулдик.Мен яна давом этдим.

-Сен энди бизнинг ҳам неварамизсан.Баҳор келиб, ердан қор кетсин, ╝зим сени тракторимга миндириб, шаҳарга олиб бориб, каратэ мактабида ╝қитаман.То қора белбоғ соҳиби б╝лмагунингча трнопкага қатнайверамиз.Тракторим билан Америкада, Канадада ╝тказиладиган спорт мусобақаларига олиб бораман сени.Чегарадан қандай ╝тамиз деб ташвишланма.Айрим порах╝р, қ╝штирноқ ичидаги чегарачилар арзимаган пул эвазига атом бомбасининг жанговар каллагини қопга солиб к╝тариб юрган қ╝порувчи террористларни ҳам, замбилда ётган, дарди бедаво вабога, эболага, ╝латга чалинган касални ҳам ╝тказиб юбораверади.Уларга пул б╝лса б╝лди.Шаҳарлар портлаб, халқ юқимли эпидемия сабаб қирилиб кетиши билан уларнинг иши й╝қ.Агар улар қонунни р╝кач қилиб: -Ғойиб ака, мумкинмас, сиз ичиб олибсиз -дея бахона қиладиган б╝лса, баҳор келяпти, яқинда томорқамни шудгор қилиб беринг деб ишинг тушиб қолар, ука -дейман.Шуйтиб чегарадан ╝тгач, тракторни сувқоғоз билан яхшилаб ╝раб, сувости тракторига айлантирамизда, Атлантика океанининг остидан сузиб, Америка қитъасига ╝тамиз. Кейин сен залларда трнопка қилиб, турнирларда қахнашиб, ғалабани қ╝лга киритиб, жаҳон чемпиони б╝ласан -дедим.

Менинг гапларимни эшитиб, ногиронлар аравачасида ╝тирган ╝ша болакайнинг бемор онаси кула бошлади.Лекин, болага қараб, раҳминг келади. Қарагин энди, Карвон, шундай болани увол қилишсая!Вой номардлар!Шунақа одамларни трактор билан қувлаб, ё шиқмоланинг ╝рнига боғлаб, шудгорма шудгор, далама дала судраб юраверсанг. Лекин куёвимиз Холб╝ри, ҳам ╝зимга ╝хшаб қ╝ли очиқ, тилло болада.╬зи ичмаса ҳам, ичган одамни тушунади.Секин келиб, қулоғимга: -Дада, анави р╝парадаги чойнакда оқ чой бор -деди, айёрона к╝з қисиб.Мен дарров уни тушуниб, -раҳмат, яшанг, ╝ғлим -деб, елкасига уриб қ╝йдим.Кейин хотиним Каполотхонга сездирмай оқ чойдан пиёлаларга қуйиб, шаҳарлик меҳмон Қиличбек Қоплонувучга секингина: -Меҳмон, бу с╝раганнинг айби й╝қ дейдилар, ╝зимизнинг шамаси й╝қ оқ чойга тоблари қалай? -дедим.

-Ие, ╝злари ҳам оқ чой ичадиларми? Мен ҳам шу чойдан анов қиламан, ичаман. Д╝хтирим айтган. Агар дарддан мангуга қутилмоқчи б╝лсангиз, наҳорда, тушда ва оқшом оқ чойдан юз -икки юз грамм ичиб туринг деган. Кейин Ибн Сино бовомиз ҳам "Узоқ яшай десанг, қаттиқ ич" деган экан - деди шаҳарлик меҳмон Қиличбек Қоплонувич.

-Й╝ғе, қатиқ ич -деган б╝лсалар керак -дедим мен.

Лекин шаҳарлик Қиличбек Қоплонувуч фанатларга ╝хшаб, икки оёғини бир этикка тиқиб, "Й╝қ, қаттиқ ич деганлар!" дея туриб олди.Биз бахслашиб, ёқалашиб кетай дедик.Охири Қиличбек Қоплонувуч асабларини тинчлантириш учун пиёлага симидан қилиб қуйилган оқ чойни бир к╝таришда оқ урди -деди Ғойиб тракторчи.


Карвон тракторчи ҳамон гулҳанга термулганича, арвохдай миқ этмай ╝тирарди.


Ғойиб тракторчи яна давом этди: -Энг қизиғи дегин, кейин бошланди.Қиличбек Қоплонувуч оқ чой ичса, с╝замол б╝либ қоларкан.У невараси ҳақида гапира бошлади: -Неварам шаҳарнинг киндигида туғилган.Бу қишлоқ -қиримнинг оғир шароитларига к╝никармикан?Бийдай дала, дарё соҳилларидаги қадимий т╝қайларда маугли б╝либ кетмасмикан? Энди шаҳардаги ҳаёт барибир бошқачада.Кечасию кундузи чироқ ╝чмайди.Ҳамма жойда кулги, қ╝шиқ, мусиқа.Қишлоқда эса на чироқ, на газ бор.Мана сиз ҳам эртадан кечгача далада чанга ботиб, трактор ҳайдаб, чарчаб келсангиз, уйда чироқ й╝қ.Концертми, киноми к╝раман десангиз, на телевизор на компьютер ишлайди. Бу ёқда уяли телефоннинг т╝йинтиргичида ток й╝қ. Айтгандай, мулла Ғойиб, сиз к╝проқ нимага қизиқасиз? Ҳалиги, бировбеданавоз б╝лади, биров хуроз, ит уриштиради, қулф йиғади, яна биров сигарет қутиси дегандай...Сизга қандай тушунтирсам экан...Сизнинг қизиққан машғулотингиз нима? -деди у.


-Ҳа, хобби демоқчисизда.Бор, ака, бор.Мен мусиқани севаман.Тракторимдаги радиомагнитолада Жузеппе Верди, Сергей Рахманинов, Пётр Ильич Чайковский, Фредрик Шопен, Иоганн Себостян Бах, Вольфганг Амадей Моцартларнинг Давид Ойстрах ва Яша Хейфецлар ижросидаги мусиқаларини тинглаб юраман.Хотиним Каполатхон эса Франц Шуберт, Ричард Вагнер,Людвиг Ван Бетховенларнинг мусиқаларига ╝ч.Албатта сиз шаҳарлик одам бу гапларимни эшитиб, дидсизлигимдан кулишингиз ҳам мумкин.Энди нима қилайлик, қишлоқичиликда.Шунақа итнинг кейинги оёғидай судралиб, тараққиётдан орқада қолиб, ҳалиям ибтидоий жамоа тузимидаги неандертал одамлар каби ҳаёт кечирамиз, ака.Шу ҳамқишлоқлар к╝рса, устимиздан кулишмасин, ё жинни -пинни б╝либ қолишибди деб, псих бригадани чақириб, оёқ -қ╝лимизни арқон билан боғлаб, жиннихонага ж╝натиб юборишмасин дея ҳавотирланиб, хотиним Каполатхон иккимиз шунақа қиш -қаҳратон пилла, ой порлаб ётган кечалар, яхоб берилган, ойнадай музлаб ётган кимсасиз, жим -жит далаларга чиқамиз ва тракторим радиомагнитоласидан таралаётган биронта симфоник куй оҳанги остида муз устида фигурали учамиз -дедим мен.Десам, шаҳарлик меҳмон Қиличбек Қоплонувуч қалин линзалари дарз кетган к╝зойнаклар ортидаги чақчайган к╝злари т╝ла ҳайрат билан менга термулганича оғзи ланг очилиб қолди -дея ҳикоясини якунлади Ғойиб тракторчи.


Карвон тракторчи ҳамон гулҳанга ╝йчан термулганича, арвохдай миқ этмай ╝тирарди.


28 бобо

Ибн Илайчибин


-Опажон -қизимиз Илтижо Холб╝ри билан учрашгандан буён ╝зини яхши ҳис қилиб, анча тетикланиб қолди.Лекин унинг бу уйда вақтинча б╝лса ҳам яшаши маҳалла к╝й олдида бироз ноқулай эмасмикин? Бизга яхшилик қиламан деб маломатларга қолмасанглар б╝лдида -деди Соддагул, йиғлаб.


-Вой, бу нима деганингиз, Соддагул?Сира хижолат б╝лманг.Бировлар билан бизнинг нима ишимиз бор? ╬зимизга т╝ғри б╝лсак б╝лдида.Бизни ноҳақ ғийбат қилишса, қайтага гунохимиз т╝килади.Ҳа, энди, бировнинг қариндоши, таниш -билиши меҳмонга келади дегандай, бошқаларнинг биз билан нима иши бор?Ё бизга савоб керак эмасми?Қолаверса, уйимизда хоналар к╝п, б╝м -б╝ш, ханқайиб ётибди.Илтижохон ╝ша хоналардан бирида ╝ғилчаси билан, яшайверади.Бу ёқда Машрапилло ҳам бизга к╝никиб қолди.Уни ╝з неварамдай яхши к╝раман.Илтижохон эса, ╝з қизимдай.Энди уларни сизларга осонликча бериб қ╝ймаймиз, ╝ргилай.╬зинглар кетаверинглар.Улардан сира ҳавотир олманглар -деди Холб╝рининг онаси.


-Эҳ, негаям ╝ша совчиликка борганингизда х╝п деб қизимни шу Худонинг нури ёғилган хонадонга узатиб қ╝я қолмаган эканмана!Шундай қилганимда бу к╝ргуликлар й╝қ эди -деди эзилиб йиғларкан, Соддагул.


-Йиғламанг, Соддагул. Буни тақдир насиб дейдилар.Тақдирга қарши бориш Яратганга исён қилиш билан баробар.К╝п куюнманг, ҳаммаси яхши б╝лади -деди Холб╝рининг онаси.


Шундай қилиб, Илтижо ╝з ╝ғилчаси Машрапилло билан Холб╝риларнинг уйида вақтинча яшай бошлади.


Нортожининг "Қ╝йинг, уринманг " дейишига қарамай, Илтижо ногиронлар аравачасида чаққон ҳаракатланиб, Нортожига уй ишларида к╝маклашишга ҳаракат қилади.Ҳозир ҳам у ошхонада картошка арчиб, унга к╝маклашмоқда.


-Нортожи, раҳмат сизга.Олийжаноб аёл экансиз.Т╝ғриси, сизнинг ╝рнингизда мен б╝лсам, эримнинг бир пайтлар севган қизи касалланганини эшитсам, уни эрим билан й╝қлаб бориш у ёқда турсин, рашк қилиб, жанжал к╝тарган б╝лардим.Сиз эса, менга ва менинг ╝ғлимга ╝з уйингиздан жой бердингиз.Яратган Парвардигор сиздан рози б╝лсин.╬лгунимча сизни дуо қилиб ╝таман -деб қ╝йди, бир қ╝лида пичоқ, иккинчисида картошкани ушлаганича, ошхона деразасидан ташқарида б╝ралаб ёғаётган лайлак қорга ╝йчан термулиб, Илтижо.


-Илтижо, ахир неча марта айтдим, хижолат б╝лманг деб.Бу дунёда сизни ҳеч ким тушунмаса ҳам, мен тушунаман.Холб╝ри акам менга сиз ҳақингизда айтиб берганлар.Сизнинг ёмон аёл эмаслигингизни яхши билганим учун ҳам сизга к╝маклашишга қатъий қарор қилдим.Биз сиз билан қалбан қариндошмиз.Негаки иккимиз ҳам Холб╝ри акани севамиз.Шундай экан, ота -онам, эримдан кейин менга сизданда яқинроқ яна ким бор? -деди, чаққонлик билан пиёз т╝ғраганича Нортожи.


-Раҳмат, Нортожи, раҳмат -деди Илтижо, қ╝лидаги арчилган картошкани сувли идишга ташлаб.Шу маҳал уй эшиги очилиб, Холб╝ри кириб келди.У кела солиб, қ╝лларини гувиллаб ёнаётган печка трубасига тоблаб исинаркан: -Ухх, совуууқ! Қор жонвор шундай айлан капалак қилиб уряптики, дала ва дарё тамонлар умуман к╝ринмай кетди -деди у.


Кейин бир палён ╝тин билан печка эшикчасини очаркан, энкайиб, оловга яна ╝тин қалади.Шу пайт унинг қ╝л телефони жиринглаб қолди.Холб╝ри телефонини ёқиб: -Алло! -деди.Кейин телефоннинг микрафонини беркитаркан, ҳайрон б╝либ қараб турган Нортожи билан Илтижога: -Тсс! Жим, синфдошим Ибн Илайчибин Америкадан телефон қиляпти -деди.


-Телефоннинг овозини к╝тариб қ╝йинг -деди пичирлаб Нортожи, эрининг амиркони синфдоши билан суҳбатини тинглашга қизиқиб. Холб╝ри телефон овозини баландлатиб, синфдоши билан суҳбатлаша бошлади.


-Ибн Илайчибин, сенмисан?!Вей, тирикмисан?Қалайсан?Бола чақаларинг ҳам тинчми?!-деди у.


-Раҳмат, д╝стим, юрибман.╬зингчи, ╝зинг?Стил алайф?(ҳалиям тирикмисан?) -деди Ибн Илайчибин инглиз тилини аралаштириб.


-Худога шукр, ошна, юрибмиз Худонинг панохида -жавоб берди Холб╝ри.


Кейин гапида давом этиб: -Бу, Америкада нима иш билан машғулсан? Йирик бизнесмен б╝лсанг керак а? -деди.


Ибн Илайчибин кула кула гапира бошлади: -Қанақа бизнес? Эсинг жойидами ╝зи?!Бизнесга катта пул керак!Мен ҳозир бекорчиман...Бошидан тушунтирмасам, б╝лмайдиганга ╝хшайди. Қисқаси, аввалига ёлланма итбоқар б╝либ бинойидек ишлаб юрувдим.Бир кампирнинг итини ҳар куни к╝чага олиб чиқиб, айлантириб келардим.Ит жонвор ҳар бир дарахт, ҳар бир симёғоч остига алохида т╝хтаб, орқа оёғини к╝таришга одатланган эди.Унинг суякка ╝хшаган ╝йинчоғини қулочкашлаб туриб, ооотиб жуборсам, у холлослаб бориб, олиб келарди.Қоронғи тушганда ёнадиган коптоги ҳам бор эди, шуни отардим.Кечқурун уни махсус г╝штли консерва билан овқатлантирардимда, ваннада ч╝милтириб, тишларини тиш ч╝ткада паста билан яхшилаб ювиб, юнгини фен билан қуритиб, кейин уйга кетардим.Бир куни қиш қировли кунлар туманда кампиршонинг бульдогини иссиқ кийинтириб, айлантириб, уйга келсам, итнинг бир пой патинкаси й╝қда.Оббо! -дейман фиғоним чиқиб. Й╝лда тушиб қолибди.Йилт янги патинка эди.Туманда излайвериб жинним чиқиб кетди.Шундан кейин кампир мени ишдан хайдаб юборди.Уйга жуда хафа б╝либ қайтдим.Мен қора танли хотиним билан Фицжералд деган бир чолнинг ерт╝ласида ижарада тураман.Хотиним овқат қилишни билмайди.К╝чада овқатланиб келамиз.Баъзан пул қ╝шиб, пица чақиртирамиз.Пицанинг қирғоғини чойга ивитиб еб, ерт╝ламизнинг бир парча хира ойнасидан ташқарига термулганимизча суҳбатлашиб ╝тирамиз.У ердан й╝лак ва тинимсиз тапир тупур қилиб ╝таётган й╝ловчиларнинг оёқлари к╝риниб туради.Қор ёғса, тамом, ╝ша бир парча ойна ҳам баҳоргача т╝силиб қолади.Булбулнинг кетидай кичкина хона.Бунинг устига хотинимнинг жағи ёмон.Бир зумда уришиб қоламиз.-Айл бит ю ап, энайм гана кийк юр фейз! -дейман бақириб.Лекин урмайман.Бу ерларда болаларни, айниқса хотинни уриб б╝лмайди.Шунинг учун аламимни эшикдан оламан.Мушт билан бир уриб, эшикни тешиб ташлайман.Кейин тепсам, эшикнинг тавақаси узилиб тушади.Шундан кейин хотиним войдод деб полис чақиради.Полис мени олиб кетаётганда хотиним ортимдан югириб чиқаркан, менинг оёғимни қучиб: -Айм апалажайс, хани!Айм сори!Ай лов ю, со мач, Ибн Илайчибин! -дея йиғлайди.Мен қулоқчин м╝йна телпагимни жахл билан бошимга бостириб кийиб, полициячилар билан машинага ╝тирман.Эртасига полиция маъмурий чора к╝риб, мени қайта т╝палон қилмаслик ва эшикни таъмирлаб қ╝йиш шарти билан озодликка чиқаради.Мен яна уйга, қадрдон ерт╝ламизга қайтаман.


Бу жойларда тузукроқ иш топиш учун одам ╝қимишли б╝лиши, ╝қиш учун эса, инглиз тилиси яхши б╝лиши керак.Уйда ╝тирсанг, хотин билан уришиб ╝йнайсан.К╝чага чиқсанг, иш й╝қ.Охири депрессияга учраб, жон қанчалик ширин б╝лмасин, ╝зимни бир ёқли қилмоқ пайига тушдим.Аввалига "Озодлик маъбудаси" ҳайкали қ╝лидаги машъалага чиқиб, ╝ша жойдан ╝зимни пастга отсаммикин дея ╝йлаб юрдим.Кейин бу фикримдан қайтиб, Ню Й╝рк билан Манхеттенни туташтирган Бруклин к╝приги остидан оқувчи Ист ривер дарёсига ╝зимни ч╝ктирмоқчи б╝лдим.Қирғоқдан б╝йнимга боғлагани тош ахтариб юрсам, баногох, бир дарахтга ёпиштирилган эълонга к╝зим тушди.╬қисам, бир ташкилотда б╝ш ишчи ╝рни бор экан.Севиниб кетдим.Қувонганимдан х╝рлигим келиб, хунук титраётган остки лабим туянинг лабидай осилиб, унсиз йиғлайвердим.Кейин тиз ч╝кканимча осмонга қараб: -Раҳмат, Худойим! Бу дунёда менинг сендан бошқа ғамгусорим й╝қ-дедим, севинч к╝з ёшларимни к╝йлагимнинг енгига артиб.С╝нг адресни телефоним фотоаппаратида суратга олиб, шошилинч й╝лга чиқдим.Ташкилотни топиб бориб, шунақа шунақа, мен ╬збекистондан келганман.Сизларда мен боп иш бор экан деб эшитиб келятувдим-дедим, инглиз тилини қийнаб, х╝рлаб, тиконга судраб.


-Нима иш қ╝лингиздан келади, жаноб? Чим қирқийдиган комбайнни бошқара оласизми? -деди мененджер, ҳушмуомалалик билан.


-Чим қирқийдиган комбайн?! Дик Господи!Шуям ишми! Э, товба қилдимей!Керак б╝лса вертолет, самолёт ҳатто космик кемаларни ҳам к╝зимни юмиб, бир қ╝лим билан бошқараманку мен! -дедим.


-╬, унда сизни зудлик билан ишга олмасак б╝лмайди-деди мененджер.Кейин омборхонадан битта чим қирқийдиган комбайнни олиб чиқишди.Бензинга ишлар экан.-Мана, мана бу чилвир арқонни кафтингизга ╝раб туриб, бир тортсангиз, комбайн юради.Кейин чимларни бир бошдан қирқийверасиз.Лекин анави чаман б╝либ очилиб ётган анвойи гулларга, Ж╝ландиядан махсус келтириб экилган лолаларга ҳамда арча ниҳолларига эхтиёт б╝линг -тайинлади мененджер.


-Окей!Донт вори! -дедим мен.Кейин чилвир арқонни кафтимга яхшилаб ╝раб, бир тортган эдим, комбайн тарр! -этиб юрди.Бир маҳал чим қирқийдиган комбайн мени судраб кетса б╝ладими? У й╝лида учраганки нарсани парча -парча қилиб, майдалаб, силос қилиб, осмонга отаверар экан.Бир зумда чимзорда чанг т╝зон к╝тарилиб, чим қирқигич гулларни ҳам голландиядан келтирилган сариқ қизил лолаларни ҳам, ям -яшил арча ниҳолларини ҳам майда майда қилиб, осмонга отиб, тариллаганича айлана бошлади.Шовқинда мененджернинг узоқдан бақирган овозлари қулоғимга чалинарди.


-О, Жизееес! Торнедо! Кол де полис!(╬рама шамол к╝тарилмоқда!Полицияга қ╝нғироқ қил! ) -дея бақирарди у.


Мен нодон у вахший агрегатни қандай т╝хтатишни с╝раб олмаган эканман."Хелп ми!Хеееелп!"(Ярдам беринар!Ярдам берсенар╝мейдими?!) дея бақираман нуқул инглиз тилида.Мен аллақачон чим қирқигич комбайн тутқичини қ╝йиб юборган эдим.Лекин унинг мотовиласи менинг яккаю ягона, ошга киядиган жинси шимим пойчасини ╝раб кетган эдида.Чим қирқийдиган агрегат мени судраб, чанг т╝зон ичида то бокида бензин тугагунича чимзорда судраб юраверди.Шундан кейин бир ой хоспиталда ётдим.Кейин мени яна ишдан хайдашди.Ҳозир бекорчиман.Бекорчиларга х╝кмат тамонидан бериладиган нафақа эвазига яшаб юрибман. Фицжеральднинг ерт╝ласига ҳам қайтгим келмаяпти.


Айтишларича янги Президент мамлакатимизда катта ижобий ╝згаришлар қилаётган эмиш.Виртуал қабулхоналар очилибди.Мен ҳам ватанга қайтишимга рухсат беришларини с╝раб, виртуал қабулхонага мактуб ёзсаммикин деб юрибман.Бу ерларда сарсон саргардон б╝лгандан к╝ра, ╝з ватанимда арава судраганим яхши эмасми?Бунинг устига онам ҳам қариб қолдилар -деди Ибн Илайчибин.


Холб╝ри ҳалитдан бери д╝стининг гапларини тинглаб, кулиб қотаётган эди.Аммо унинг охирги гапларидан жиддийлашди.Кейин эхтиёткорлик билан:


-Д╝стим, ҳабаринг й╝қми? -деди.


-Нимадан? - ҳайрон б╝лди Ибн Илайчибин.


-Э, кечир, оғайни.Мен сенинг хабаринг бор деб ╝йларканман.Бардам б╝л.Бандачилик.Бир йил б╝лди холамнинг вафот этганларига.Жанозаларига минглаб одамлар келди.Бечора сенинг й╝лларинга термулиб, оламдан ╝тдилар.Бир куни й╝қлаб кирсам, холам йиғлаб, менга: -Холб╝ри, д╝стинг Ибн Илайчибинни бир к╝риб, кейин ╝лсам, унинг қ╝лларида жон берсам, бу дунёдан армонсиз кетардим -дедилар.Онангнинг дафн маросимида синфдошлар ҳаммамиз эгнимизга т╝н, бошларимизга д╝ппи кийиб, к╝чада саф тортиб турдик.Холамни ҳалиги, қабристондаги қайрағоч бор эдику, ╝ша жойга дафн этдик.Тобутларини синфдошлар қ╝лма қ╝л к╝тариб бордик.Тобутлари енгил экан.Кейинги пайтларда овқат емай қ╝ганлари учун озиб кетган эканларда.Тобут олдида тоғанг билан уканг хассакаш б╝либ, қабристонгча йиғлаб боришди -деди Холб╝ри.


Кейин жим б╝либ қолди.


Линиянинг у тамонида Ибн Илайчибин йиғлар эди.Шундан кейин алоқа узилди.Холб╝ри к╝з ёшларини аёлларга к╝рсатмаслик учун ╝грилиб, ташқарига чиқиб кетди.


У ╝зини овутиш учун бостирмада ╝тин ёра бошлади.Ёрилган палёнлар талак -талак этиб, ҳар тамон учар, лайлакқор эса гуппа гуппа ёғар эди.


29 боб

Қовункапа баҳори


Қовункапага яна баҳор келди.Баҳорий жалалар ва тоғларда эриётган қорлар эвазига дарёда сув к╝тариларкан, далаларнинг айрим қисми сув остида қолди ва саёз, к╝згудай шаффоф к╝лларга айланди.К╝лоблар к╝згусига ╝йчан термулган дов дарахтлар шохидаги қушларнинг бултурги инлари узоқ -узоқлардан қорайиб к╝ринади.Бу шаффоф селобларда б╝ғзигача сувга ботган қамишлар худди ч╝каётиб ёрдам беринглар дея унсиз ҳайқираётган соқовларга ╝хшар, сувдан чиқиб турган қиёқлар с╝лим - салқин баҳор эпкинларида титраб, қалтирар эдилар.Оппоқ -оппоқ лайлаклар баҳор шаббодаларида парлари хурпайганича, аччиқ қалампирни эслатувчи қип қизил тумшуқлари қонли гурпундай б╝либ, юзасини шаббодалар шудгор қилаётган к╝лоблардан егулик излаб юришарди.

Нортожи Илтижо ╝тирган ногиронлар аравачасини суриб, ортидан Машрапиллони эргаштирганича "Қовункапа" ширкат х╝жалиги бошқарув идораси тамон борар, ҳар замонда т╝хтаб, капалак қувлаётган болакайни ортда қолмай юришини илтимос қилар, й╝қса б╝жилар келиб қолишини айтиб, қ╝рқитарди.Узоқда оқариб к╝ринган дала шийпонини ва т╝п -т╝п ╝сган қари толларни к╝риб, Илтижонинг юраги орзиқиб кетди.У бир пайтлар ╝з курсдошлари билан ╝ша дала шийпонида яшаган, хашарчи талаба б╝либ шу далаларда пахта терган ва илк бор Холб╝ри билан учрашган эди.Хув нарида Қорадарё жарликлари!Оҳ, дов дарахтга к╝милган у дарё соҳиллари! Холб╝ри билан қайиқда сузиб, бирга сайр қилган ╝ша юзлаб нилуфарлар, лотос ва к╝загуллар очилиб ётган қамишли дарё дельтасини, мовий осмонлар акс этган шаффоф сувлар остида билтанглаб юрган балиқларни у осуда дамларни Илтижо унита олармиди? ╬ша пайтлари у дугоналари билан шоду хуррам, ╝з оёқлари билан бемалол юрарди, югирарди.Энди б╝лса Холб╝рининг к╝нглини ч╝ктиргани учун Худонинг қаҳрига учраб, ногиронлар аравачасида ╝тирибди.Бировнинг бахтига шерик б╝лгани ҳам оздай, унга оғир юк б╝либ қолди.Нортожининг ╝рнида Илтижо б╝лганида у шундай қила олармиди?Й╝қ албатта.Ким билади, балки эски китобларда ёзилганидай рашк туфайли у Нортожини аллақачон заҳарлаб ╝лдирган б╝лармиди? Энг ёмони, бағри кенглик билан шунча яхшиликлар қилаётган Нортожига нисбатан унинг юрагида баъзан хасад ва рашк туйғулари уйғонаётгандай б╝лар, Илтижо у туйғуларни аранг тизгинлар эди.У ҳатто кечалари Холб╝рининг Нортожига сездирмай, секин эшикни тақиллатишини, "Илтижо, жоним, эшикни оч, сени соғиниб кетдим" дея шивирлашини, у эса пичирлаб: -эшик очиқ, кираверинг деса, Холб╝ри оёқ учида юриб келиб, секингина унинг ёнига, к╝рпага суқилиб кириши ва ╝з ╝лжасини ғажиётган оч б╝ридай уни махкам қучиб, худди аввалгидай лабларидан, юз-к╝зларидан аёвсиз ╝пиб, эхтиросли шивирлашини, тонгача бирга б╝лишини ҳохлар, с╝нг шу заҳоти васваса қилаётган шайтонга хай берар, чорасизликдан ёстиқни тишлаб, унсиз, ╝ксиб ╝ксиб йиғлар эди.Уни бир зум к╝рмаса соғиниб қолгувчи, Холб╝рининг хотини Нортожига б╝лган вафосини, садоқатини, поклигу ҳалоллигини к╝риб, Нортожига ич ичидан ҳаваси келар, шундай эрни қ╝лдан чиқаргани учун ╝зини ╝зи ношудликда айблаб, койир, ╝зини ╝зи шаппатилаб уриб, ╝зидан нафратланиб кетарди. Бу кунимдан к╝ра ╝лганим яхши эмасми дея ҳатто ╝з томирларини писка билан кесмоқчи б╝лар, лекин норасида фарзандининг етим қолишини ╝йлаб, бу шум фикрдан қайтар эди.Уни қониқтиргувчи фақат бир нарса бор эди.У ҳам б╝лса, Холб╝рини ҳар куни к╝риб, у билан ёнма -ён, бир уйда яшаётгани.Илтижонинг фикрлари шу ерга келганда узилди.Хаёлини Нортожининг гаплари пароканда қилди.


-Вой, й╝лларни ҳам сув босибдику!Аравача лойга ботиб қолса нима б╝лади?Оббо, энди й╝лнинг бу узилган қисмидан қандай ╝тдик? -деди, дала й╝лининг сув босган қисмига ╝йчан термулиб Нортожи.


Илтижо ҳам й╝лнинг сув остида қолган қисмига боққанича ╝йланиб тураркан: -Нортожи, балки қайтиб кетармиз? -деди.Кейин қ╝шимча қилиб: -Эҳ, шу лаъанти оёқларим ишласа, ╝зим бемалол юролсам, сизга оғир юк б╝лмас эдим - деди йиғлаб.


-Й╝қ, Илтижо, унақа тушкунликка тушманг.Худо ҳохласа, яқинда югириб юрадиган б╝ласиз.Овчарка итлар ҳам сизни қувлаб етолмайдиган б╝лади -деди Нортожи кулиб.


Унинг кулигили гапидан Илтижо ҳам беихтиёр жилмайиб қ╝йди.Бу орада Нортожи муаммони қандай ҳал қилиш й╝лини топди.


-Ҳуллас, гап бундай, Илтижо.Мен аввал Машрапиллони, кейин сизни, ундан кейин аравачани сувга текизмай к╝тариб олиб ╝таман -деди у.

Илтижо х╝п дегандай бош ирғади.


Нортожи ╝зи айтганидай аввал болани сувдан олиб ╝тиб: -Машрапилло, сен шу ерда қилт этмай ╝тир, ╝ғлим.Капалакларни қувлаб кетмагин.Мен ҳозир қайтиб келаман, х╝пми? -деди қаттиқ тайинлаб.


Машрапилло ҳам х╝п дегандай бош ирғаб қ╝яркан, Нортожи ортига қайтди.С╝нг Илтижони опичладида, сувдан олиб ╝та бошлади.Илтижонинг х╝рлиги келди ва яна йиғлай бошлади.


-Ие, нега яна йиғлаяпсиз, Илтижо?Ахир келишгандикку.Йиғлашни ҳозироқ бас қилмасангиз, сувга ташлаб юбораман -деди Нортожи, кулиб.

Шу тариқа улар й╝лнинг сув босган қисмидан муваффақиятли ╝тиб, й╝лда давом этдилар.Нортожи Илтижо ╝тирган аравачани суриб бораркан, й╝л -й╝лакай гапира бошлади.


-Қайтиб кетайлик дейсиза, товба.Ахир Холб╝ри акам худди ╝зининг рингдаги жангини кузатиш учун қариндошларини таклиф қилган боксчидай бизларни очиқ осмон остидаги тамошога, ╝зи расм чизаётган идора биносининг ёнига боришимизни илтимос қилдиларку.Бу тарихий воқеани яқиндан кузатиш учун албатта боришимиз керак -деди у қатъий.


-Мен сизга қийин б╝лмасин деган маънода айтган эдим, Нортожи.Тамошога албатта борамиз.Рассом одамнинг расм чизаётган пайтини кузатишдан ҳам завқлироқ иш борми?Холб╝ри ака ажойиб инсон -да.Кеча денг, боғда ╝тириб, Машрапиллонинг суратини чизиб қ╝йибдилар.Унинг қуёш нурларидан қамашиб қисилган к╝зларини, тиши тушган оғзини, илжайиб турган ҳолатини ╝хшатиб қ╝йибдилар-деди Илтижо.


Икки қалбан қариндош, муҳаббатдош дугоналар шу тариқа суҳбатлашиб, ширкат х╝жалиги бошқарув идорасининг ёнига бордилар.Идора пештоқи р╝парасига баланд хавоза тикланган б╝либ, Холб╝ри ҳавозадаги қалин тахталар устида юриб, идора пештоқига Тянь -Шань тоғининг этакларига туташ чаман б╝либ очилган пахтазорлар суратини чизарди.Пастда куймаланиб юрган унинг қийиқ к╝з, қорачадан келган бақалоқ шогирди Толибжон б╝ёқларни тайёрлаб, арқонга боғлаганича юқорига узатар, Холб╝ри б╝ёқларни эхтиёткорлик билан тортиб оларди.


Кутилмаганда Машрапилло юқорига қараб: -Рассом дада, биз келдик!- деб юборди.Холб╝ри ортига ╝грилиб қараркан, унга жилмайиб қараб турган Нортожига, Илтижога ва Машрапиллоларга қараб, худди космик кемага минаётиб, космодромдагилар билан ҳайрлашаётган Юрий Гагариндай табассум қилганича, қ╝л силтаркан;


-Келдиларингми?!Ҳа, маладес! -деди у хурсанд б╝либ.


-Холб╝ри ака, эхтиёт б╝линг! -деди Нортожи.


-Ҳушёр б╝линг! Арқон билан белингиздан боғлаб, уни ҳавозага махкамлаб қ╝йинг!-тайинлади Илтижо ҳам.


-Э, ҳавотир оламларинг!╬рганиб кетганмиз! -деди Холб╝ри.Кейин Машрапиллога қараб: -Машрапилла, қалайсан, ╝ғлим?! -деди.


-Яхши! -деди Машрапилло, қуёш нурларидан қамашган к╝зларини қисиб, юқорига қараганича.


Нортожи Машрапиллони эркалаб бағрига босаркан, унинг сочларини меҳр билан силаб қ╝йди.


Шу пайт брезент ёпқичли "Виллис" хизмат машинасида ширкат х╝жалиги раиси Исканақул Каркидонов келиб, машинадан тушаркан, кафтини к╝зларига соябон қилганича Холб╝ри ишлаётган ҳавоза тамон қаради.

-Хорманг, Художник, хорманг!Ҳа, яшанг, отангизга раҳмат!Мана бу бошқа гап.╬зимизнинг пахтазор далаларимиз турганда, қолаверса мамлакатимиз мустақил б╝лган бир замон идора пештоқида ╝роқ - болғанинг барельефига бало борми?Қаранг, қандай ажойиб дала манзарасини чизяпсиз!Қ╝лингиз дард к╝рмасин, ука! -деди раис Исканақул Каркидонов.


-Раҳамат, раис бува! -деди, мақтовларга миннатдорчилик билдириб Холб╝ри.


Раис Исканақул Каркидонов идорага кириб кетгач, Холб╝ри яна ишни давом этдира бошлади.


Бу пайт ҳавоза пояларига яқин жойда тамошабинлар оломони тобора к╝пая бошлади.Улар орасида "Қовункапа" қишлоғида туғилган сал найновроқ, ╝зини хашоратшунос олим хисоблаб юргувчи Вақваққул Доно юқорига қараганича Холб╝рига мурожаат қила бошлади.


-Холб╝ри, Хорманг!Қалай чарчамаяпсизми, ука? -деди у.


-Раҳмат, Вақваққул ака!Севимли иши билан шуғилланаётган одам чарчамайди! -деди Холб╝ри, бир зум т╝хтаб.


-Мен сиздан бир нарсани с╝рамоқчи эдим!Шу, десангиз, сочларимни қора б╝ёққа б╝яб юраман!Ҳар хафтада б╝ямасам сочларимнинг оқи к╝риниб, худди жайранинг тиконларидай ола була б╝либ кетяпти!Б╝яйвериб, т╝ғриси, хориб, чарчадим, тинкам қуриди.Соқол м╝йловнику қирсанг, арчилган тухумдай л╝ппибетдондук б╝либ қоласан одам.Аммо сочимни қирдирсам, бошим ╝лгур бехининг ғазанагига ╝хшаб қоладида.Хашоратшунос олимлар симпозиумига шу аҳволда бораманми?Бу пардоз андознинг иши қийин б╝лар экан, ука!Сизда умрбод ╝чмайдиган қора б╝ёқ й╝қми? -деди ҳаваскор хашоратшунос олим Вақваққул, юқорига умид билан к╝з тикиб.


Холб╝ри бир зум ╝йланиб қолди.С╝нг: -Й╝қ, Вақваққул ака!Т╝ғри, менда қора мой б╝ёқ бор.Лекин у қора б╝ёққа б╝яганингиз билан сочингиз ╝сган сари яна оқи чиқиб қолаверади.Кейин мойб╝ёқ сочларингизни қотириб, сув ╝тказмай қ╝яди.Энди сув тегмаса, таралмаса, унақа сочлар остида битлар тухум қ╝йиб, болалаб кетиши мумкин -деди.


-Э, унда ёмон экан -деди ҳаваскор хашоратшунос олим Вақваққул Доно ва Чикателонинг портфелига ╝хшаш сумкасини к╝тарганича сочлари қорага б╝ялган бошини қуйи солиб, уйига ж╝нади.


Холб╝ри мижғов ва сергап сохта олим Вақваққулнинг тузсиз суҳбатидан ҳалос б╝лгани учун енгил тортиб, расм чизишда давом этаркан, шогирди Толибжонга: -Толик, радионинг овозини баландлатиб қ╝й, Анвар Ғаниев куйлаяпти! -деди.

Толибжон радионинг овозини баландлатди.Радиодан халқимизнинг энг севимли хонандаларидан бири Анвар Ғаниевнинг севги ҳақидаги дардли қ╝шиғи янграр эди.


Оҳ, севаман к╝зларингни, оҳ севаман с╝зларингни, севаман жооним сени сенииииии!


Шу пайт Холб╝ри ╝тирган тахта чириб қолган эканми, кутилмаганда қааарс этиб синиб, у ҳавозадан учиб, айланганича пастга қулади. Буни к╝риб, қ╝рқиб кетган Илтижо билан Нортожи дод деб қичқириб юбордилар.Оломон ҳам дахшатдан қотиб қолгандай эди.Яхшиям пастда уйиб қ╝йилган алебастр бор экан, Холб╝ри гуп! этиб, чанг т╝зон к╝тарганича ╝ша алебастр уюми устига чалпак б╝либ тушди.Бу орада тепадан учган бир банка қизил б╝ёқ Холб╝рининг бошига қулаб, т╝киларкан унинг усту боши қип -қизил б╝ёққа беланди.Холб╝ри шошиб ╝рнидан туриб, тамошабин оломон тамон худди зомбилар каби ёнбош ёнбош юриб бора бошлаган эди, одамлар рассомнинг боши ёрилиб, қатиғи чиқиб, ҳамма ёғи қонга беланибди дея ╝йлаб, дуч келган тамонга урра қочдилар.Нортожи дод деганича эри тамон югирди.Илтижо эса, қ╝рқувдан ╝зи билмаган ҳолда ╝рнидан туриб кетди.У ногиронлар аравачасини қолдириб, худди янги й╝лга юрган боладай атак -чечак одим отарди.Нортожи югирганича бориб, Холб╝рини қучоқлаб, бағрига босаркан:-Холб╝ри ака, ёмон тушмадингизми?!Бирон жойингиз лат еб, майиб б╝лмадингизми?! -дер эди нуқул.


Холб╝ри эса Илтижога қараганича ағрайиб қолган эди.


-Қара, Нортожи, қара!Илтижо юряпти! -деди у ҳаяжон ичра.


-Э, Худога шукур!Худойимга шукур! -деди Нортожи, к╝злари жиққа ёшга т╝либ, Илтижони суяшга шошилар экан.


Илтижонинг фалажланган асаб толалари қурқув натижасида ишлаб кетган эди.


30 боб

Тракторчининг к╝з ёшлари


Ёз оқшоми.Қишлоқларда кеч кириши билан автоуловлар шовқини тиниб, борлиққа осуда жимлик ч╝каркан, сукунатда узоқ узоқлардаги овозларни ҳам бемалол эшитиш мумкин б╝лади.Саррин шаббода топ -тоза қилиб супурилган, сув сепилган озода ховлилар аро оёқ учида кезиб, райҳонларни тебратиб, дайдиб юргандай таасурот қолдиради.Холб╝ри искабтопарларни хайдаш учун темир замбилғалтак аравасида хас -хашак ва тезакларни тутатиб, дуд солмоқда эди.Нортожи билан Илтижо ховли ╝ртасидаги чорпояда ╝заро суҳбатлашиб ╝тиришар, Холб╝рининг онаси номоз ╝қир, Машрапилло эса уйда телевизордан "Оқшом эртаклари" к╝рсатувини тамоша қиларди.Шом зулматида қорайиб к╝ринган азим тераклар ортидан олтин патнис каби ой к╝тарилиб чиқаркан, ҳавода шодон к╝ршапалаклар галаси унсиз парвоз қилар, чигирткаларнинг гоҳ баландлаб, гоҳ пастлаётган босиқ товушлари тунни зириллатарди.

Холб╝ри дуд солар экан, нималигини файласуф олимлар ҳам айтиб беролмайдиган ҳаётнинг мураккабликлари, унинг кутилмаганда юз берадиган м╝жизалари ҳақида ╝йлар, ╝зи жондан севган Илтижонинг соғайиб, юра бошлагани, ёнгинасида юрсада, қ╝шни хонада ётсада, унга қ╝лининг учини ҳам текиза олмаслиги, севимли хотини Нортожига б╝лган ҳурмат, к╝зга к╝ринмас, аммо мустахкам садоқат девори борасида хаёл сурарди.У кечалари Нортожи билан бир ёстиққа бош қ╝йиб ётсада, деярли ҳар кеча ╝зи билмаган ҳолда Илтижо ҳақида ╝йлай бошлар, ҳатто Нортожи уйқуга кетган маҳал сездирмай оёқ учида юриб, Илтижонинг хонасига кирсаммикин, у билан бирга тонг отдирсаммикин деган шайтоний фикрлар унга тинчлик бермас, аммо бунга унинг виждони й╝л қ╝ймаганидан қийноқларга, руҳий изтиробларга сабот билан чидаб яшайверарди.╬збек халқининг энг севимли шоирларидан бири Муҳаммад Юсуф ёзган мисралардаги:


Бири бирисига ╝хшамас, ёраб,

К╝зимнинг ёшлари т╝хтамас, ёраб.

Қ╝ярман бир унга бир бунга қараб...

К╝нглимда бир ёру қ╝йнимда бир ёр.


Бирин ҳур дейинми, бирин гулойим,

Суймаганим суйганимдан мулойим.

Бу қандай к╝ргилик экан, Худойим,

К╝нглимда бир ёру қ╝йнимда бир ёр.


деган с╝злар нақадар топиб айтилган экана, дея ╝йлаб қ╝яди.


Илтижонинг тузалиб бораётганидан Соддагул опа билан Қиличбек Қоплоновичнинг қувонганларини к╝риш, уларнинг миннатдорчиликларини эшитиш Холб╝ри учун қанчалар мароқли экани фақат унинг ╝зига ва Яратгангагина аён.


-Раҳмат, опажон!Яхшиям қизимни шу ёқларга олиб келганима!Руҳшунос олим т╝ғри айтган экан.Мана, болагинам тузалиб, оёққа турди.Мен бу яхшиликларингизни у дунёю бу дунё унутмайман! -деди Соддагул к╝злари жиққа севинч ёшларига т╝либ ва Холб╝рининг онасини қучоқлаб, бағрига босиб, қ╝лларини ╝пиб, к╝зларига суртаркан.


-Соддагул, сиз менга эмас, Яратган Парвардигори Оламга шукроналар айтинг.Бу барчаси Худои Таолонинг ҳикмати, м╝жизаси! -деди Холб╝рининг онаси.


Холб╝ри ҳавозадан учиб ерга йиқилган маҳал Илтижонинг шартта ╝рнидан туриб кетиши эса, унинг Холб╝рига б╝лган муҳаббати чин ва к╝з илғамас даражада юксак эканини яна бир бор исботлади.


Холб╝ри шу воқеадан кейин "Энди одамлар мени паралични ҳам даволаб юборадиган буюк табиб дея эълон қилиб, дардга чалинган ╝з яқинларини даволатиш учун дарёдай оқиб келишаркан, мени ҳар куни уч т╝рт марталаб баланд ҳавозадан сакрашга мажбур қилишмаса б╝лди" дея Нортожи билан Илтижони кулдириб юрадиган б╝лди.


Холб╝ри шулар ҳақида ╝йларкан, қ╝лларини ювиб, сочиққа артганича чорпояга чиқиб, к╝рпача устига ╝тирди.Кейин хонтахта тирсаклари билан таянганича овқатлана бошлади.


-Машрапилло уйда маза қилиб "Оқшом эртаклари"ни к╝риб ╝тирибди.Биз билан иши ҳам й╝қ -деди Нортожи.


-Ҳа, биз ҳам яқиндагина шунақа болакайлар эдик.Ҳудди кечагидай.Г╝ё бир зумда ╝сиб, улғайиб қолгандаймиз.У замонларда бунақа шароитлар й╝қ эди.Эсимда, бизнинг деворга осиб қ╝йиладиган беш с╝млик кичкинагина радиомиз б╝ларди. ╬ша радиодан оқшом пайтлари бир аёл эртак с╝йлар, эртак тугагач, скрипкада ижро этиладиган, одамнинг ╝й -хаёлларини узоқ узоқларга олиб қочиб кетадиган бир маюс ва маҳзун куй таралар, эртакчи хола эса, ҳазин овозда алла айтар эди.


-Жон болам, д╝ндиққинам, аллаё алла!

Ширин қ╝зичоғим, аллаё алла.


Болагинамнинг боласиё алла!

Қантак ╝рик донасиё алла!

Кеча т╝йиб ухласанго алла,

Қувноқ ╝тар кундузинго алла.


Аллаё алла.Ааалллаа...


Эртак адоғидаги ҳазин аллани дарахтлар ортидан балқиб чиқаётган ойга, олис юлдузларга темулганимизча тинглар эканмиз, к╝зларимизга уйқу илиниб, қандай ухлаб қолганимизни ╝зимиз ҳам сезмай қолардик -деди Холб╝ри.


Кечки овқатдан кейин Холб╝ри красовкаларини кия бошлаган эди, онаси уни саволга тутди.


-Ҳой бола, кеч кирганда яна қаёққа отланяпсан?Завол пайти Худо деб уйда ╝тирсангчи? -деди у Холб╝рига.


-Овқатни хазм қилиб, бирор километр масофага югириб келаман -деди Холб╝ри ва к╝чага чиқиб кетди.


-Ҳа, қулоқсиз болая.Шомдан кейин к╝чага чиқма десам, сира қулоқ солмайди, солмайдида -деди жойнамоз устида тасбех ╝гириб, саловот айтаётган она, чарчаганидан эснаб қ╝яркан.


Нортожи идиш -товоқларни, Илтижо эса дастурхонни йиғиштирди.Дастурхонни бир четга қоқаркан, Илтижо олам жаҳонни нурга к╝миб, жимгина порлаётган ойга бир зум термулиб қолди.


Шу маҳал кутилмаганда ер қимирлай бошлади.Уйлар ғижирлаб, айвонлардаги шнурларда осилган лампочклар маятникдай у ёқдан бу ёққа бориб келар, одамлар дахшат ичра бақириб, итлар безовталаниб, асабий хура бошладилар.Кампир қ╝рққанидан калима қайтарарди.


-Илтижо қ╝рқувдан турган жойида қотиб қолган, нимадир демоқчи б╝лардию аммо унинг овози чиқмасди.


Нортожи эса:- Войдод!Машрапилло уйда қолиб кетди! -дея бақирганича болакай телевизор к╝риб ╝тирган уйга қараб чопди.У Машрапиллони даст к╝тариб, айвонга олиб чиқаркан, айвондаги полосга оёқлари ╝ралашиб, юзтубан йиқилди. Қ╝рқувдан ранги охакдай оқарган Машрапилло ╝рнидан дик этиб туриб, ховлига қараб чопди. Шу маҳал уй бир тамонга хуник қийшайиб, гурсиллаб қуларкан, Нортожи дод деганича чанг -т╝зон ичида к╝ринмай кетди.


Илтижо югириб келиб б╝йнига осилган боласини бағрига босиб, дахшат ичра дағ дағ титрар, дод деб йиғлар, Холб╝рининг онаси ҳам бор овозда фарёд чекарди.


Шу маҳал к╝чадан Холб╝ри югирганича кириб келаркан, онасининг: -Болам, бизни Худо уриб қ╝йди!Нортожини уй босиб қолди! -деган фарёдини эшитиб, бир зум тошдай қотиб қолди.С╝нг ╝зига келиб:

-Қани?!Қаерда?!Нортожи!Асалим! -дея, қулаб ётган уй вайронаси устида телбаларча эмаклай бошлади.У қ╝лига кирганки нарсани олиб четга отар, айни пайтда у одамдан к╝ра, к╝проқ оёқлари билан ер қазиётган т╝рт оёқли махлуққа ╝хшарди.Ниҳоят у минг машаққатлар билан Нортожини т╝синлар, гувалаклар ва тахта б╝лаклари остидан қазиб, суғириб чиқарди.Бу маҳал ер силкиниши т╝хтаган эди.


Чанг тупроққа, қонга беланган Нортожининг юрагини шошилинч тинглаб к╝рган Холб╝ри бақириб юборди:


-Тирик, тирик! Худога шукур!Худога шукур! Нортожи, асалим, мени эшитяпсанми?!К╝зларингни оч! -дер эди у.Лекин, Нортожи к╝зларини очолмай бехуш ётар, у жуда оғир жарохатланган эди.


Нортожининг тирик эканини к╝риб, Холб╝рининг онаси ҳам, Илтижо ҳам қ╝рқувни унутиб, изиллаб йиғлаганларича Худога шукрона айта бошладилар.Бу орада ҳамма ёқни "Тез ёрдам" машиналарининг чинқириғи тутиб, Қовункапа қишлоғи осмонида вертолётлар учиб айлана бошладилар.Нортожини "Тез ёрдам" машинасида касалхонага олиб бордилар.Касалхонага Ғойиб тракторчи билан унинг хотини Каполатхонлар ҳам етиб боришди.Каполатхон дод деб йиғлаб, бир неча марта хушини й╝қотди.Ғойиб тракторчи ҳам к╝з ёшларини кепкасига артиб: -Худойим, қизим ҳали ёш.Унинг ╝рнига менинг жонимни олақол! Чунки, унга бир нарса б╝лса, энди менга бу ҳаётда яшашнинг ҳам қизиғи й╝қ!-дея елкаларини силкитиб, унсиз йиғларди.У д╝хтирларга : -Барака топкурлар, агар болам тузалиб кетса, умримнинг охиригача томорқаларингни бепул шудгор қилиб ╝таман -дер эди.Шу кеч одамлар касалхона ховлисида мижжа қоқмай тонг оттирдилар.Фақат онасининг қучоғида ётган Машрапиллогина донг қотиб ухларди.Эрталаб д╝хтирлар Холб╝рига Нортожининг ╝зига келганини хабар қиларкан, Каполатхон билан Ғойиб тракторчи бу гаплардан қувониб, тиз ч╝кканларича осмонга қараб, Яратганга қайта қайта шукроналар айтишди.Айниқса, Ғойиб тракторчи осмондан к╝зларини узмай, худди Худони к╝риб тургандай, унга мурожаат қиларкан: -Парвардигорим, ╝зинг менга шу биттагина фарзандни ато этган эдинг, уни ҳам мен ғариб қулинг Ғойиб тракторчидан олиб қ╝ймай дебсанда!Раҳмат, Худойим!Қизим тузалиб кетса, ишон менга, ичкиликни ташлайман!Масжидга қатнаб, сенга ибодат қиламан! -деди.Д╝хтирлар фақат беморни толиқтириб қ╝ймаслик шарти билан Нортожининг ёнига киришлари учун рухсат беришди.Биринчи б╝либ палатага елкасига оқ халат ташлаган Ғойиб тракторчи хотини билан, уларнинг ортидан Холб╝ри, Илтижо ва Машрапиллони етаклагинча Холб╝рининг онаси кириб бордилар.

Илғор тиббий аппаратуралар билан жихозланган палатадаги кроватда боши оппоқ бинтлар билан ╝ралган, қ╝л- оёғи гипсланган Нортожи турли шнурлар билан сунъий нафас олиш аппаратига улаб қ╝йилганича ётар, у шу ётишида миср эхромларидаги м╝миёланган жасадларни, худди капалак ғумбагининг пилласини эслатар эди.Каполатхон қизининг ёнига қоқилиб, суқилиб, деярли эмаклаб бораркан: -Қизим! -деди ва Нортожининг мадорсиз қ╝лини беозор силаб, юзларига босганича бошқа биронта с╝з деёлмай юм -юм йиғлайверди.Ғойиб тракторчи кепкасини мижғилаб к╝ксига босганича қизига термулиб унсиз йиғлар, к╝з ёшлардан унинг к╝злари кумуш тангалар каби ялтиллар эди.Қолганлар ҳам йиғлар, Нортожининг хорғин очилган к╝злари қиридан к╝з ёшлар симоб донасидай думалар экан, юзларини ювиб, ёстиққа томарди.Ғойиб тракторчи, худди меҳроб қаршисидаги диндор каби тиз ч╝киб, тиззалари билан юриб бориб, қизининг юзларини меҳр билан силади.Тракторчининг лаблари титраб, к╝зларидаги омонат к╝з ёшлар дув этиб палата полига т╝килди.Нортожи хорғин овозда: -Аяжон, дадажон, йиғламанглар, илтимос -деди.Эр -хотин шошиб, х╝п дегандай бош ликилатишаркан, Каполатхон овози чиқмаслиги учун остки лабини узилиб кетгудай қаттиқ тишлаб, унсиз йиғлашда давом этди.Ғойиб тракторчи хотинининг бошини бағрига босиб, к╝з ёшлари т╝килиб кетмаслиги учун шифтга қараб йиғларди.

Бир маҳал Машрапилло юлқиниб чиқиб, Нортожининг ёнига югириб бордида, уни оҳиста б╝йнидан қучоқлаб:-Аяжон! -деди.У юзини ҳудди Нортожининг юрак уришини тингалётгандай унинг к╝ксига юзини босиб ётарди.


Нортожи к╝злари т╝ла ёш, ҳиёл жилмайганича мадорсиз қ╝ли билан Машрапиллонинг б╝рининг юнгидай дағал сочларини силаркан, пичирлаб, уни дуо қилди: -Бошинг тошдан б╝лсин.Катта йигит б╝лгин.Мен сени яхши к╝раман -деди у баз╝р.


Бу гапларни эшитиб, ҳаммалари ж╝р б╝либ, унсиз йиғладилар.Айниқса Холб╝ри ╝зини тутолмай йиғларди.Шундан кейин Холб╝рининг онаси келинининг ёнига борди.


-Айланай, қизима.Бизни кечиринг, ғафлатда қолдик, ғафлатда -деди у, йиғлаб.


-Й╝қ, аяжон, ундай деманг.Аксинча сиз мени кечиринг.Мен сизга яхши келин б╝лолмадим-деди Нортожи, қайнонасининг қ╝лини оҳиста силаб.


-Оҳ, Нортожи, сиз менинг ╝з туққан қизимдек жигарбандим, фарзандимсиз -деди силкиниб, т╝килиб йиғлаб, Холб╝рининг онаси.


Нортожи Холб╝ри билан Илтижонинг яқинроқ келишларини с╝ради.Илтижо билан Холб╝ри Нортожи ётган кроватга яқин бордилар.


-Нортожи, нега бу дунё бунчалар, адолатсиз, бунчалар ғирром экана!Сизни эмас,мени том босиб қолиши керак эди! Чунки, бу к╝ргуликларнинг барига мен сабабчиман, мен! Ҳа, ҳа, мен шумқадам сизларникига келмаганимда, балки бундай б╝лмасмиди?!-деди Илтижо, қон йиғлаб.


-Й╝қ, Илтижо ундай деманг.Буни тақдир дейдилар.Пешонамга ёзилгани шу экан.Менинг сиздан бир илтимосим бор.Менга бирон нарса б╝лгудай б╝лса, сиз кетиб қолманг, х╝пми?Холб╝ри акам ёлғиз қолмасинлар.У жуда яхши одам.Илтимос сиздан, кетиб қолмайман деб менга с╝з беринг -деди Нортожи.


-Нега ундай дейсиз, Нортожи? Тушкунликка тушманг ахир.Худо ҳохласа соғайиб, бу кунларни к╝рмагандай б╝либ кетасиз ҳали.Унақа васият қилманг, бизни қ╝рқитиб.Бахтингиз ╝зингизга насиб этсин.Холб╝ри акам билан бирга яшашга фақат сиз ҳақлисиз ва лойиқсиз.Мен эса, уни ташлаб кетганман.Сиз тезроқ соғайинг ва Холб╝ри акам билан бахтли б╝линглар -деди Илтижо.


-Й╝қ, сиз менинг с╝нги илтимосимни ерда қолдирманг, Илтижо.Холб╝ри акамни ташлаб кетмайман, у билан бир умр бирга яшайман деб с╝з беринг.Сиз ҳам, Холб╝ри ака, Илтижонинг к╝з ёшини оқизмайман, Машрапиллони ╝кситмай, ╝з фарзандимдай тарбиялайман дея с╝з беринг.Илтимос -деди Нортожи.


Бу с╝злардан с╝нг Холб╝ри билан Илтижонинг х╝п дейишдан бошқа чоралари қолмади.Улар Нортожи ётган кроват ёнида тик турганларича х╝п дегандай бош ликиллатиб аччиқ аччиқ йиғладилар.


Шундан кейин навбатчи доктор ва ҳамширалар, бемор толиқиб қолади дея уларни хонадан деярли суриб, ҳайдаб чиқариб юборишди.


Эртасига Нортожи оламдан к╝з юмди.


Тамом.


03/06/2017.

Кундуз соат 1 дан 24 дақиқа ╝тди.

Канада, Онтарио.